17.2 Overlast door alcohol- en drugsgebruik

17.2.1 Ervaren en geregistreerde overlast van alcohol en drugs

In het kort: Overlast door alcohol- en drugsgebruik kent vele verschijningsvormen: van openbare dronkenschap en rondhangende dealers tot stankoverlast en verkeersdrukte bij coffeeshops. Volgens de Veiligheidsmonitor nam de ervaren overlast de afgelopen jaren af. In 2023 gaf 11% van de Nederlanders aan hinder te ervaren van drugsgebruik of -handel en 14% van dronken mensen op straat, wat een afname was ten opzichte van 2021. Een kleine groep (3%) meldde veel overlast. De daling in ervaren overlast in de afgelopen jaren heeft mogelijk te maken met het verbod op lachgas; dit middel was voorheen zichtbaar aanwezig in de openbare ruimte. Rondom coffeeshops ervaren bewoners en werkenden doorgaans geen problemen met leefbaarheid en veiligheid, al worden verkeersdrukte, geluidsoverlast en rondhangende personen regelmatig genoemd. Interventiegemeenten in het experiment Gesloten Coffeeshopketen kenden structureel meer incidenten dan vergelijkingsgemeenten, maar ook hier was sprake van een lichte daling. In de praktijk nemen coffeeshops en gemeenten vaak samen maatregelen om de hinder te beperken.

Ervaren overlast van alcohol en drugs

Overlast is een subjectief begrip en kan uiteenlopende vormen aannemen, zoals het roken van cannabis in het openbaar (waarbij bijvoorbeeld de geur van cannabis door anderen als stank wordt ervaren), lawaai makende gebruikers, gebruik van drugs in portieken en daarmee gepaard gaande vervuiling, openbare dronkenschap of druk verkeer en foutparkeren bij coffeeshops. De overlast kan ook te maken hebben met drugsrunners en drugsdealers van wie de aanwezigheid als hinderlijk of onveilig wordt ervaren.

De Veiligheidsmonitor (uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Justitie en Veiligheid en het CBS) meet alcohol- en drugsgerelateerde overlast via een bevolkingsenquête onder Nederlanders van 15 jaar en ouder. Respondenten geven aan of zij in hun buurt overlast ervaren van drugsgebruik, drugshandel en/of dronken mensen op straat. De meest recente meting hiervan gaat over 2023 ​[1,2]​.

In 2023 ervaarde 11% overlast door drugsgebruik of drugshandel en 14% door dronken mensen op straat. Dit was lager dan in 2021 (respectievelijk 19% en 22%). Ongeveer 3% ervaarde in 2023 veel overlast van drugsgebruik of drugshandel en eveneens 3% ervaarde veel overlast van dronken mensen op straat. Deze percentages komen overeen met de periode 2014-2021 ​[1,2]​.

Uit de duidingssessies in 2024 blijkt dat de daling van het percentage overlast door ‘drugsgebruik of drugshandel’ mogelijk samenhangt met het verbod op lachgas. Lachgas was vaak zichtbaar in de openbare ruimte, maar het gebruik is na het verbod gedaald ​[3]​.

Ervaren overlast gerelateerd aan coffeeshops

In het kader van het Experiment Gesloten Coffeeshopketen is in 2022 een nulmeting uitgevoerd. Hierbij is onder meer gekeken naar de ervaren overlast rondom coffeeshops. Het onderzoek vond plaats in negentien gemeenten met een coffeeshopbeleid: tien interventiegemeenten waar legaal geteelde cannabis zal worden geïntroduceerd en tien vergelijkingsgemeenten waar het bestaande beleid van kracht blijft ​[4,5]​.

Uit de nulmeting blijkt dat bewoners en werkenden in de directe omgeving van coffeeshops over het algemeen tevreden zijn over hun buurt en zich veilig voelen. Overlast in deze gebieden kwam vooral voor in de vorm van verkeersdrukte, geluidsoverlast en rondhangende personen ​[4]​. Politieregistraties laten daarnaast een daling zien van soft- en harddrugsgerelateerde incidenten. Wel lag het aantal incidenten in interventiegemeenten structureel hoger dan in vergelijkingsgemeenten. Ook werden in beide typen gemeenten meer alcohol- en drugsgerelateerde overlastincidenten geregistreerd dan gemiddeld in Nederland. Dit verschil wordt deels verklaard doordat deze gemeenten vaak een centrumfunctie vervullen, waardoor coffeeshops ook bezoekers trekken uit omliggende gemeenten ​[4,5]​.

Overlast rondom coffeeshops werd eerder onderzocht in de periode 2014-2018 ​[6,7]​. Uit dit onderzoek kwam naar voren dat in twee derde van de gemeenten in 2018 geen overlast werd ervaren. Waar wel sprake was van hinder, ging het meestal om verkeersopstoppingen, parkeerproblemen en rondhangende personen. Als de overlast toenam, gebeurde dit vooral in grote steden ​[7,8]​.

Wanneer overlast voorkwam, namen coffeeshops vaak zelf maatregelen. Zo zetten zij extra personeel in om toezicht te houden, meestal in samenwerking met de politie, gemeente of omwonenden. Lokale experts benadrukten dat overlast vaak het gevolg was van een samenloop van verschillende factoren: een structurele oplossing vraagt daarom vaak om een aanpassing van de fysieke omgeving ​[7,8]​.

Aanvullende informatie