Hoeveel mensen verkrijgen opioïde pijnstillers via de apotheek of via illegale verkoopkanalen?

In het kort: In 2024 verkregen ruim 1,1 miljoen mensen opioïde pijnstillers via de apotheek, ongeveer evenveel als in 2023. Hoewel dit aantal ongeveer gelijk bleef, nam het geleverde aantal opioïde pijnstillers iets af ten opzichte van 2023. Het aantal langdurige gebruikers bleef stabiel. Het gebruik van opioïde pijnstillers onder Zvw-verzekerden is in de afgelopen twintig jaar toegenomen. Opioïde pijnstillers zijn officieel alleen op recept bij de apotheek verkrijgbaar. Er zijn signalen dat steeds meer mensen (illegale) medicijnen zonder recept via het internet bestellen.

Ruim 1,1 miljoen mensen verkrijgen opioïde pijnstillers via de apotheek

Opioïde pijnstillers kunnen alleen op doktersvoorschrift bij de apotheek verkregen worden. In 2024 verkregen ruim 1,1 miljoen mensen opioïde pijnstillers via de openbare apotheek. Injecties en neussprays zijn hierbij niet meegeteld, omdat deze voornamelijk voor de behandeling van kanker of palliatieve zorg worden gebruikt ​[1]​.

Tramadol en oxycodon zijn meest vergoede opioïde pijnstillers

In 2024 kregen 457.088 Zvw-verzekerden hun tramadol vergoed en 125.360 tramadol met paracetamol. Voor oxycodon ging het om 443.200 Zvw-verzekerden, voor morfine om 132.580 Zvw-verzekerden, voor fentanyl om 105.650 Zvw-verzekerden en voor methadon om 15.694 Zvw-verzekerden die het middel vergoed kregen. Voor de overige opioïde pijnstillers geldt dat ongeveer 50.000 of minder Zvw-verzekerden dit vergoed kregen ​[2]​. Dit betekent dat per 1.000 Zvw-verzekerden 146,7 personen in 2024 ten minste eenmaal een opioïde pijnstiller ontvingen, dat werd vergoed op basis van de Zorgverzekeringswet. 

Het is niet precies bekend hoeveel unieke Zvw-verzekerden opioïde pijnstiller vergoed kregen in 2024. Dit komt omdat één persoon meerdere opioïde pijnstillers kan gebruiken. De afzonderlijke categorieën kunnen daarom niet bij elkaar opgeteld worden om het totaal aantal gebruikers te berekenen.

Het aantal gebruikers bleef gelijk, maar het aantal geleverde opioïden daalde licht

Tussen 2023 en 2024 bleef het aantal mensen dat één of meerdere verstrekkingen van een opioïde pijnstiller ontving ongeveer gelijk. Het aantal geleverde opioïden door openbare apothekers daalde in deze periode met 2,4%. De afname was sterker bij de sterkwerkende opioïden (-3,1%) dan bij de zwakwerkende (tramadol) (-1,6%) ​[1]​.

In 2024 werden er in totaal 185 miljoen stuks van een opioïde (voornamelijk tabletten en capsules) geleverd. Het grootste deel kwam op voorschrift van huisartsen (155 miljoen stuks). Dat aantal daalde met 3,1% ten opzichte van 2023. Het aantal afleveringen door specialisten en andere artsen in ziekenhuizen en instellingen steeg juist licht met 0,8% ​[1]​.

De hoeveelheid van gebruik kan ook gemeten worden aan de hand van standaarddagdoseringen (DDD, Defined Daily Dose): de aangenomen hoeveelheid van een geneesmiddel die een volwassenen per dag nodig heeft voor de onderhoudsbehandeling van een ziekte of aandoening. We kijken hierbij naar het aantal DDD’s die er in totaal verstrekt zijn. In 2024 werden er in totaal 43.918.053 DDD’s verstrekt, een afname van 2,8% ten opzichte van 2023 en 6,0% ten opzichte van 2020 ​[2]​. Fentanyl was de meest verstrekte opioïde pijnstiller, gevolgd door tramadol en oxycodon. Dit betekent dat het aantal gebruikers is toegenomen, terwijl de totale hoeveelheid verstrekte DDD’s is afgenomen. Dit wijst erop dat de gemiddelde hoeveelheid opioïden per gebruiker is gedaald.

Het aantal langdurige gebruikers blijft stabiel

In 2024 kreeg 34,6% van de gebruikers van opioïden (exclusief tramadol) het middel langer dan drie maanden voorgeschreven ​[3]​. Dit aandeel is vergelijkbaar met voorgaande jaren: 34,7% in 2023 en 33,6% in zowel 2021 als 2022.

Gebruik van opioïde pijnstillers onder Zvw-verzekerden toegenomen tussen 2003 en 2024

Tussen 2003 en 2024 is het aantal gebruikers van tramadol en oxycodon onder Zvw-verzekerden aanzienlijk gestegen ​[2]​. De toename in het gebruik van tramadol vond voornamelijk plaats tot 2013, en het gebruik van oxycodon steeg vooral tussen 2013 en 2018.

Gebruik zonder doktersrecept

Naast de ruim 1,1 miljoen mensen die hun opioïde pijnstillers via de apotheek verkregen in 2024, gebruikten naar schatting 110 duizend volwassen (0,08%) in Nederland opioïde pijnstillers (ook) zonder recept (zie ook: Opioïden – Gebruik: volwassenen).Dit wijst op een aanzienlijk gebruik buiten het reguliere zorgsysteem.

Verkrijgen opioïde pijnstillers zonder recept: verkoop via het internet

Opioïde pijnstillers zijn officieel alleen op recept via de apotheek verkrijgbaar, maar deze middelen zijn ook illegaal beschikbaar via online webshops. Er zijn signalen dat steeds meer mensen (illegale) medicijnen zonder recept via het internet bestellen ​[4–6]​. Er zijn hierover echter nog geen betrouwbare cijfers beschikbaar.  

Naast opioïde pijnstillers bieden online webshops ook ‘synthetische opioïden’ aan. Dit zijn nieuwe psychoactieve stoffen (NPS) die een vergelijkbare werking hebben als opioïde pijnstillers, maar die niet als medicijn zijn goedgekeurd. Soms worden deze middelen ook als ‘namaak-medicijn’ aangeboden, bijvoorbeeld als oxycodon. In 2024 werden vijf verschillende synthetische opioïden gemeld bij het Meldpunt Nieuwe Drugs (MND), waarvan 1 voor het eerst. Pronitazeen werd het meest gemeld door het Nederlands Forensisch Instituut (1007x), daarnaast werden er ook fentanyl-zegels (233x) en voor het eerst para-fluorfentanyl poeder aangetroffen. Bij het Meldpunt Drugs Incidenten (Zie ook: Opioïden 5.6.3 Incidenten) en het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC) werden respectievelijk 29 en 35 meldingen gedaan over synthetische opioïden (voornamelijk O-DSMT) ​[7]​. Voor meer informatie over de wijze van verkrijgen van nieuwe benzodiazepinen en andere NPS, zie NPS: Aanbod en markt.

Aanvullende informatie