17.1.2 Middelengebruik en geweld

In het kort: Ook bij geweldsincidenten is sprake van verdachten die middelen hebben gebruikt. Sinds de invoering van de Wet middelenonderzoek bij geweldplegers (WMG) in 2017 is het aantal bloedonderzoeken gestaag toegenomen. In 2024 ging het om 724 onderzoeken, waarbij vooral combinaties van alcohol en drugs of alleen drugs werden aangetroffen.

Alcohol en geweld

Alcoholgebruik kan bij bepaalde personen de kans op agressief gedrag vergroten. Uit een overzichtsstudie (2017) naar internationale onderzoeken uit 2001-2015 blijkt dat het drinken van vijf glazen alcoholische drank het risico verhoogt dat iemand als dader betrokken raakt bij een gewelddadig incident. Dit sluit aan bij eerdere onderzoeken ​[1–3]​. Recente Nederlandse studies over de relatie tussen alcohol en/of drugs en geweld zijn niet beschikbaar. Daarom wordt navolgend gebruikgemaakt van oudere bronnen.

Drugs en agressief gedrag

In een literatuurstudie uit 2016 werd het verband tussen het gebruik van (verschillende typen) drugs en agressief gedrag onderzocht ​[4]​. Hieruit volgt dat gewelddadig of agressief gedrag kan ontstaan:

• als effect van het gebruik;
• als onderdeel van onthoudingsverschijnselen na gebruik;
• door verhoogde impulsiviteit als gevolg van zwaar gebruik;
• doordat de gebruikte middelen een psychose of manie veroorzaken, wat kan leiden tot agressiever gedrag (al dan niet in combinatie met andere risicofactoren).

De effecten van (verschillende typen) drugs kunnen ook in verband worden gebracht met afgenomen gevoeligheid voor sociale signalen (bijvoorbeeld het niet herkennen van gezichtsuitdrukkingen) of een toegenomen vatbaarheid om sociale signalen te interpreteren als bedreigend of uitlokkend.

Er is in het onderzoek een causaal verband gevonden tussen gewelddadig of agressief gedrag en het gebruik van alcohol, opiaten en synthetische stimulerende middelen (waaronder qat en synthetische cathinonen). De onderzoekers benadrukken dat individuele kenmerken en contextuele factoren, zoals provocatie, een rol spelen. De specifieke effecten verschillen per persoon en zijn afhankelijk van de interactie tussen biologische en persoonlijke kenmerken van een individu en de omgeving ​[3,4]​.

Wat is de Wet Middelenonderzoek bij Geweldplegers (WMG)?

Sinds 1 januari 2017 is de Wet Middelenonderzoek bij Geweldplegers (WMG) van kracht. Deze wet maakt het mogelijk om verdachten van geweldsmisdrijven, bij een vermoeden dat zij onder invloed handelden, verplicht te laten meewerken aan een onderzoek naar het gebruik van alcohol en/of drugs zoals amfetamine, methamfetamine en cocaïne. Sinds 1 juli 2017 wordt deze bevoegdheid landelijk toegepast.

Bij een vermoeden van drugsgebruik kan de politie een speekseltest afnemen. Een positieve uitslag leidt tot bloedonderzoek. Bij vermoedens van alcoholgebruik kan de politie een ademanalyse uitvoeren.

Registraties Nederlands Forensische Instituut

Bloedonderzoeken worden uitgevoerd door externe laboratoria onder coördinatie van het Nederlands Forensisch Instituut (NFI). Incidenten waarbij alleen een ademanalyse is uitgevoerd, zijn niet opgenomen in de NFI-registraties.

Uit de NFI-registraties blijkt dat er in 2024 724 bloedonderzoeken zijn uitgevoerd in geweldszaken, een stijging ten opzichte van 2023 (632). Sinds de invoering van de WMG is het totaal aantal onderzoeken toegenomen, met uitzondering van een lichte daling in 2020 ​[5]​.

In de periode 2019-2024 betrof het merendeel van de bloedonderzoeken een onderzoek naar drugsgebruik of een combinatie van alcohol en drugs ​[5]​.

• Combinatieonderzoeken: aandeel steeg van 49% in 2019 naar 57% in 2024.
• Alleen drugsonderzoek: aandeel daalde van 46% in 2019 naar 40% in 2024.
• Alleen alcoholonderzoek: dit aandeel is over het algemeen klein (5% in 2019, 3% in 2024), omdat bij alcohol vaak alleen een ademanalyse wordt uitgevoerd en volstaat.

Evaluatie Wet Middelenonderzoek bij Geweldplegers (WMG)

Uit een evaluatie van de WMG op basis van politieprocessen-verbaal blijkt dat in de periode 2017-2020 in totaal 6.720 tests zijn afgenomen bij geweldsincidenten met (een vermoeden van) middelengebruik, waarvan 5.308 ademproeven bij vermoedelijk alcoholgebruik en 1.412 bloedonderzoeken bij vermoedelijk drugs- of gecombineerd gebruik. Het ging hier vooral om incidenten van (vermoedelijke) eenvoudige mishandeling ​[6]​. Bloedonderzoek wordt ingezet als:

• tests wijzen op gebruik van WMG-middelen;
• een ademanalyse niet mogelijk is om gezondheidsredenen;
• er een vermoeden is van gecombineerd alcohol- en drugsgebruik ​[6]​.

Tussen 2017-2020 zijn in totaal 1.490 bloedonderzoeken aangevraagd, hiervan lagen er 1.257 boven de grenswaarden.

Verdachten kunnen deelname aan het onderzoek weigeren. Uit de evaluatie bleek dat tussen medio 2017-2020 het aandeel weigeringen steeg van 14% naar 20%, zowel bij ademanalyse als bij bloedonderzoeken.

Aanvullende informatie