HomeCriminaliteit en overlast17.2.4 Rijden onder invloed

17.2.4 Rijden onder invloed

Door de Wet middelenonderzoek zijn veranderingen doorgevoerd in het Wetboek van Strafvordering en in de Wegenverkeerswet. Er zijn wettelijke limieten voor een aantal stoffen en een bepaling die de politie de bevoegdheid geeft om bij een verdenking van rijden onder invloed een speekseltest af te nemen geïntroduceerd. Deze speeksteltest wordt gebruikt als voorselectiemiddel. Bij een positieve uitslag van de speekseltest wordt bloed afgenomen en naar het NFI gestuurd ter verificatie.

In vergelijking met andere middelen vergroot alcoholgebruik het risico op ernstige en dodelijke verkeersongevallen het meest. Het besturen van een voertuig gaat minder goed doordat de bestuurder meer gaat slingeren, de reactiesnelheid afneemt en de aandacht vermindert ​[1]​. Al vanaf 1 à 2 glazen alcohol is er een grotere kans op ongevallen. Daarbij geldt dat de kans op ongevallen exponentieel toeneemt bij een toename van het alcoholgehalte in het bloed ​[1–3]​. Na alcohol, al dan niet in combinatie met andere drugs, verhogen ook het gebruik van amfetamines, medicinale opioïden en meerdere drugs door elkaar het risico op ongevallen aanzienlijk. Vergeleken met andere verdovende middelen is het risico op ongevallen in het verkeer het kleinste bij het gebruik van cannabis. Het gebruik van cocaïne en opiaten wordt niet met een verhoogd risico op ongevallen geassocieerd ​[1,2]​.

Rijden onder invloed van alcohol

In Nederland is het rijden met een alcoholconcentratie in het bloed van 0,5‰ of hoger strafbaar (voor beginnende bestuurders geldt 0,2‰). In 2014 is rijden onder invloed van drugs in een apart artikel van de wet strafbaar gesteld, met grenswaarden voor een aantal drugs; dit is in 2017 geïmplementeerd.

Rijkswaterstaat Water, Verkeer en Leefomgeving (van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu) laat periodiek (nu: tweejaarlijks) onderzoek uitvoeren naar rijden onder invloed van alcohol in Nederland. Het recentste onderzoek betreft de periode 2002-2017 ​[4]​. In samenwerking met de politie zijn alcoholcontroles uitgevoerd verdeeld over tien politieregio’s.

  • In 2017 werden ruim 13.000 blaastesten afgenomen in een aselecte steekproef van automobilisten die op vrijdagnacht of zaterdagnacht tussen 22.00 en 4.00 uur aan het verkeer deelnamen (in 2013 waren het er ruim 15.000). Bij iedere automobilist werd een verplichte blaastest afgenomen, en wanneer daarbij de alcohollimiet was overschreden, volgde een ademanalyse.
  • Tussen 2006 en 2015 daalde het percentage bestuurders dat te veel had gedronken van 4,1% naar 1,7%. In 2015 bleef het gelijk aan 2013. Twee jaar later, in 2017, is het weer gedaald naar 1,4%. De dalende trend die sinds 2006 is ingezet, zette hiermee verder voort ​[4]​.
  • Het aandeel bestuurders dat niet of nauwelijks had gedronken (minder dan 0,2‰), steeg licht, van 95,1% in 2015 naar 96,1% in 2017 ​[4]​.
  • Het aandeel zware alcoholovertreders (met een bloedalcoholgehalte van 1,3‰ of meer) daalde van 0,3% in 2015 naar 0,1% in 2017 ​[4]​.
  • Mannelijke bestuurders reden vaker met te veel alcohol op dan vrouwelijke bestuurders. Overtreders vielen meestal in de leeftijdsgroep 35-49 jaar. In 2015 waren dit nog mannen tussen de 25 en 34 jaar, maar in 2017 is het aantal overtreders in deze leeftijdsgroep gedaald van 2,6% naar 1,6% ​[4]​.
  • Sinds 2015 zijn bestuurders op zaterdag vaker in overtreding dan op vrijdag. In 2017 zette deze trend door. Op zaterdag was 1,6% in overtreding (dat was 1,8%) en op vrijdag 1,2% (in 2015 was dat nog 1,5%) ​[4]​.
  • De meeste overtreders hebben in een horecagelegenheid gedronken (45% in 2017, dit was in 2015 nog 53%), gevolgd door drinken bij vrienden thuis. In 2017 valt op dat bestuurders vaker zeggen dat ze thuis hebben gedronken, van 9% in 2015 naar 13% in 2017 ​[4]​.
  • Naarmate de te rijden afstand tot de eindbestemming dichterbij ligt, wordt er meer gedronken. Onder bestuurders die maximaal 5 kilometer moeten rijden, was het aandeel overtreders 3,6%. Onder bestuurders die meer dan 50 kilometer rijden was het aandeel overtreders 1,3% ​[4]​.

Over verkeersongelukken waarbij alcohol in het spel is, is het volgende bekend:

  • De afgelopen jaren nam het aantal verkeersongelukken waarbij alcohol in het spel is toe: van 2.379 ongevallen in 2016 tot 2.731 in 2018. De politie zag in deze jaren het gebruik van alcohol in het verkeer juist teruglopen. Een mogelijke verklaring is volgens de politie gelegen in de stijging van de combinatie van alcohol- en drugsgebruik in het verkeer ​[5]​.
  • In 2016 hadden 178 mensen die betrokken waren bij een verkeersongeluk zowel alcohol als drugs gebruikt of alcohol in combinatie met medicijnen gebruikt. In 2018 betrof het ruim twee keer zo veel mensen (423) en in 2019 ging het tot en met eind september om 428 mensen ​[5]​.
  • De Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV) schat in dat in 2015 het aandeel ernstig gewonden in het verkeer dat is gerelateerd aan alcoholgebruik, op 17% lag. Dat is ongeveer even groot als het geschatte aandeel in 2013 ​[4]​.
  • Het aantal geregistreerde dodelijke slachtoffers van verkeersongelukken waarbij alcohol in het spel was, is de afgelopen jaren ruim verdubbeld. In 2016 vielen er, volgens registratie van de politie, 13 doden bij verkeersongelukken gerelateerd aan alcohol. In 2017 waren dat 15 verkeersdoden en in 2018 nam het aantal toe tot 36 verkeersdoden. In 2019 zijn tot en met september 29 mensen bij aan alcoholgebruik gerelateerde verkeersongelukken overleden. Vooral willekeurige weggebruikers zijn omgekomen bij deze verkeersongelukken: van de 93 dodelijke verkeersslachtoffers na 2016 (tot en met september 2019) was het twee keer de bestuurder die alcohol gebruikt had ​[5]​. Het SWOV verwacht dat het werkelijke aantal verkeersdoden door alcohol groter is dan de cijfers van de politie tonen. De reden hiervoor is dat het alcoholpromillage van overleden verkeersdeelnemers vaak niet wordt gemeten, omdat zij niet meer juridisch vervolgd kunnen worden ​[5]​.

Rijden onder invloed van drugs

  • In heel 2018 maakte de politie 3.800 keer proces-verbaal op vanwege rijden onder invloed van drugs ​[6]​. In de eerste zes maanden van 2019 zijn door de politie bijna 5.000 processen-verbaal opgemaakt voor rijden onder invloed van drugs of medicijnen (al dan niet in combinatie met alcohol). Dat aantal lag in de eerste helft van 2020 met 5.800 processen-verbaal 16% hoger dan in het voorgaande jaar. De politie constateerde aan de hand van de speekseltesten dat het om verschillende soorten drugs gaat: van cannabis en ecstasy tot cocaïne, amfetamine en lachgas ​[7]​.
  • Voor een deel van de gevallen waarin de politie proces-verbaal opmaakte vanwege rijden onder invloed, werd een drugsonderzoek bij het NFI aangevraagd. Hoe groot dit aandeel was, is niet bekend.
  • Het aantal drugsonderzoeken dat vanwege rijden onder invloed door het NFI is uitgevoerd, is sinds de invoering van de Wet middelengebruik jaarlijks sterk gestegen.
  • In 2018 en 2019 werd een aanzienlijk deel van de drugsonderzoeken uitbesteed aan geaccrediteerde laboratoria (in het buitenland) wegens capaciteitsgebrek bij het NFI.
  • Bij ongeveer driekwart van de bloedonderzoeken uit 2018 werd positief op drugs getest, blijkt uit een dossierstudie waarin 100 politiedossiers uit de BVH zijn onderzocht ​[8]​. Het NFI schat, in hetzelfde onderzoek, dat ongeveer 90% van de bloedonderzoeken naar drugs positief was ​[8]​.
  • Verder is bekend hoe vaak door het CBR, na een mededeling van de politie, een besluit is genomen om een onderzoek te starten naar de rijgeschiktheid van personen vanwege misbruik van drugs. Zo’n onderzoek wordt alleen gestart als sprake is van een positieve testuitslag. Echter, niet voor alle positief geteste personen wordt een rijvaardigheidsonderzoek gestart, dit gebeurt alleen als de politie nog andere kenmerken heeft genoteerd die erop wijzen of mogelijk sprake is van problematisch drugsgebruik.
  • In 2017 heeft het CBR bijna 600 keer een besluit genomen om onderzoek te starten naar de rijgeschiktheid van personen wegens mogelijk problematisch drugsgebruik. In 2018 waren het er ongeveer 1.500 en in 2019 is dit aantal (inclusief lachgaszaken) naar meer dan 3.600 gestegen.
  • Bij het OM stromen strafzaken binnen onder de Wegenverkeerswet onder de maatschappelijke classificatie rijden onder invloed van drugs. Het ging om 242 strafzaken in 2016, 2.893 in 2018, en 5.313 strafzaken in 2019 (persoonlijke communicatie OM, 06-01-2020).

Verdachten van rijden onder invloed, maatregelen en straffen

  • In 2019 registreerde de politie 31.915 verdachten van rijden onder invloed. Dat was een stijging van 13% ten opzichte van 2018. Voor zowel 2018 als 2019 gaat het om voorlopige cijfers.
  • Het aantal verdachten van rijden onder invloed nam aanvankelijk af tussen 2010-2017. In 2018 steeg dit aantal voor het eerst in jaren.
  • Hoewel in de periode 2010-2017 ook het totaal aantal geregistreerde verdachten van het totaal van verkeersmisdrijven afnam, daalde het aantal geregistreerde verdachten van rijden onder invloed sterker in die periode. Daardoor nam het aandeel van verdachten in de delictscategorie ‘rijden onder invloed’ af ten opzichte van geregistreerde verdachten van alle verkeersmisdrijven ​[9]​.
  • Bij rijden onder invloed volgt doorgaans zowel een strafrechtelijke als een bestuursrechtelijke reactie. De reactie is afhankelijk van het promillage alcohol in het bloed van de bestuurder. Wanneer tevens sprake is van een verkeersongeval met letsel door schuld, liggen de straffen aanmerkelijk hoger.
  • Strafrechtelijke afhandeling gebeurt door het OM of de rechter. In 2019 werden door het OM 19.440 beslissingen genomen in misdrijfzaken over rijden onder invloed. Het aantal beslissingen fluctueert sinds 2014 rond 19.000 ​[10]​.
  • In 2019 heeft het OM 5.270 keer besloten een strafbeschikking op te leggen voor rijden onder invloed. Daarmee lijkt de dalende trend van de afgelopen jaren enigszins te stabiliseren ​[10]​. Daarnaast nam in 2019 het OM 135 keer de beslissing een transactie aan te bieden in zaak voor rijden onder invloed ​[10]​ en 260 maal werd besloten tot een onvoorwaardelijk beleidssepot ​[10]​.
  • In 2019 werden door de rechter in eerste aanleg 10.870 zaken afgedaan voor het rijden onder invloed. Daarmee zette de stijgende trend van de afgelopen jaren door ​[10]​.
  • In de 10.870 zaken in 2019 vonden 10.680 schuldigverklaringen plaats ​[10]​. In 2019 werd daarbij 550 maal een (deels) onvoorwaardelijke vrijheidsstraf opgelegd, 7.020 maal een (deels) onvoorwaardelijke geldboete en 2.850 maal een (deels) onvoorwaardelijke taakstraf ​[10]​.
  • Bestuurlijke maatregelen voor rijden onder invloed worden door het CBR opgelegd.
  • In 2019 kreeg het CBR ongeveer 24.500 mededelingen van de politie in verband met alcohol- en/of drugsovertredingen, gevaarlijk rijgedrag of door een vermoeden van ongeschiktheid om te rijden door een medische aandoening. Dat waren er 2.600 meer dan in 2018 (12%) ​[11]​.
  • In 2019 werden 6.788 cursussen over alcohol en verkeer opgelegd. In 2018 waren dat er 6.867. Daarnaast werden 2.185 korte cursussen alcohol en verkeer opgelegd in 2019. Dat aantal is vergelijkbaar met 2018 (2.199 korte cursussen alcohol en verkeer) ​[11]​.
  • Tezamen telt dit op tot ongeveer 9.000 maatregelen in zowel 2018 als 2019. Dat is minder dan in 2017 toen bijna 10.000 overtreders een (Lichte) Educatieve Maatregel Alcohol en verkeer opgelegd kregen door het CBR. In 2016 werden ruim 10.000 maatregelen alcohol en verkeer opgelegd.
  • Naast oplegging van een educatieve maatregel, kan het CBR het besluit nemen een onderzoek te starten naar de rijgeschiktheid van personen, bijvoorbeeld vanwege een vermoeden van misbruik of afhankelijkheid van alcohol. Het aantal alcoholonderzoeken naar rijgeschiktheid was in 2019 ruim 3.750. Daarmee zette de licht stijgende trend door: er waren 3.600 onderzoeken in 2017 en 3.660 in 2018 (registraties CBR, juli 2020).[1]

[1] In voorgaande jaarberichten NDM zijn abusievelijk onjuiste (te hoge) aantallen onderzoeken naar de rijvaardigheid opgenomen. Die aantallen zijn in dit Jaarbericht, in overleg met het CBR, aangepast.

Aanvullende informatie

Bronnen

  1. 1.
    Moskowitz, H., & Fiorentino, D. A review of the literature on the effects of low doses of alcohol on driving-related skills. Washington: Department of Transportation DOT, National Highway Traffic Safety Administration.; 2000.
  2. 2.
    Hels T, Bernhoft IM, Lyckegaard L, Houwing S, Hagenzieker M, Legrand S, et al. Risk of injury by driving with alcohol and other drugs. [DRUID: Driving under the Influence of Drugs, Alcohol and Medicines; 6th Framework programme. Deliverable 2.3.5.]. Brussel: European Commission; 2011.
  3. 3.
    Hels, T., Lyckegaard, A., Simonsen, K. W., Steentoft, A., & Bernhoft, I. M. Risk of severe driver injury by driving with psychoactive substances. Accident Analysis & Prevention. 2013. p. 346–356.
  4. 4.
    I & O Research. Rijden onder invloed in Nederland in 2002-2017: Ontwikkeling van het alcoholgebruik van automobilisten in weekendnachten. Den Haag: Ministerie van Infrastructuur & Milieu Rijkswaterstaat; 2018.
  5. 5.
    NOS. “Zorgwekkende toename”: aantal verkeersdoden door alcohol meer dan verdubbeld [Internet]. 2019. Available from: http://web.archive.org/web/20201118141859/https://nos.nl/artikel/2308458-zorgwekkende-toename-aantal-verkeersdoden-door-alcohol-meer-dan-verdubbeld.html
  6. 6.
    Aantal verkeersdoden door alcohol sterk gestegen [Internet]. Algemeen Dagblad. 2019. Available from: https://www.ad.nl/binnenland/aantal-verkeersdoden-door-alcohol-sterk-%09gestegen$\sim$a1594e12/
  7. 7.
    Nationale politie. Rijden onder invloed van drugs neemt toe. [Internet]. 2020. Available from: https://www.politie.nl/nieuws/2020/juli/20/rijden-onder-invloed-van-drugs-neemt-toe.html
  8. 8.
    Abraham, M., Nauta, O., &Van Aalst, M. Evaluatie DIV. 2019.
  9. 9.
    CBS. Geregistreerde criminaliteit; soort misdrijf, regio [Internet]. 2019. Available from: https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/83648NED/table?fromstatweb.
  10. 10.
    Meijer RF, Van den Braak SW, Choenni R. Criminaliteit en rechtshandhaving 2019: Ontwikkelingen en samenhangen: Cahier 2020-16. Den Haag: WODC, CBS, Raad voor de rechtspraak; 2020.
  11. 11.
    CBR. Jaarverslag 2019 [Internet]. 2020. Available from: https://www.cbr.nl/nl/over-het-cbr/over/cbr-in-cijfers/jaarverslag.htm

Hoe te verwijzen

    Nationale Drug Monitor, editie 2022. . . Geraadpleegd op: . Trimbos-instituut, Utrecht & WODC, Den Haag.

Vergroot lettertype