Hoeveel mensen overlijden er door het gebruik van alcohol?

In het kort: In 2024 werd het totaal aantal aan alcohol gerelateerde sterfgevallen door het RIVM geschat op 2.440. Dat is 1,4% van de totale sterfte in Nederland. Het grootste deel komt door beroertes. Het CBS rapporteerde in 2024, op basis van de Doodsoorzakenstatistiek, 1.056 sterfgevallen door alcohol. Het gaat bij de CBS-registratie alleen om sterfgevallen waarbij er een direct verband is tussen het alcoholgebruik en het overlijden (primaire sterfte). Sterfgevallen waarbij alcohol een indirecte rol heeft gespeeld (secundaire sterfte), zoals bij bepaalde vormen van kanker of verkeersongevallen, zijn geen onderdeel van de Doodsoorzakenstatistiek.

In 2024 overleden er volgens schattingen van het RIVM 2.440 mensen door alcoholgebruik

Het totaal aantal alcoholgerelateerde sterftegevallen wordt door het RIVM in 2024 geschat op 2.440. Dat is 1,4% van het totale aantal sterfgevallen in Nederland (172.165 gevallen) ​[1]​. Dit is vergelijkbaar met de geschatte aantallen in voorgaande jaren (2023: 2.720; 2021: 2.390; 2020; 2.520; 2019; 2.430). Het aantal alcoholgerelateerde sterfgevallen is onder mannen (1459) hoger dan onder vrouwen (981).

In 2024 overleden volgens de Doodsoorzakenstatistiek 1.056 mensen door de directe gevolgen van alcoholgebruik

In 2024 registreerde het CBS in de Doodsoorzakenstatistiek in totaal 1.056 sterfgevallen die direct het gevolg waren van alcoholgebruik ​[2]​, dat is lager dan in 2023 (1.125 sterfgevallen). Het sterftecijfer van het CBS is lager dan de schatting van het RIVM. Dit komt omdat het RIVM een schatting maakt van de totale alcoholgerelateerde sterfte en het CBS sinds 2013 alleen de primaire alcoholsterfte meeneemt en niet de secundaire alcoholsterfte. Bij primaire sterfte is er een rechtstreeks verband tussen het alcoholgebruik en het overlijden. Bij secundaire sterfte speelde alcohol een indirecte rol, zoals bij bepaalde vormen van kanker of verkeersongevallen.

Waarom lopen schattingen van alcoholsterfte uiteen?

Verschillende bronnen over sterfte en alcohol

In Nederland zijn er twee bronnen voor landelijke cijfers over sterfte en alcohol: de schatting van het RIVM en de Doodsoorzakenstatistiek van het CBS. Het RIVM gebruikt een model om een schatting te maken van alle aan alcohol gerelateerde sterfte. Daarbij wordt gebruik gemaakt van cijfers over het alcoholgebruik in de Nederlandse bevolking, de Doodsoorzakenstatistiek, verkeersongevallen en gegevens uit de literatuur over de bijdrage van alcoholgebruik aan bepaalde aandoeningen waarin alcoholgebruik een belangrijke rol speelt. Meer informatie over de berekening vindt u hier.

De cijfers van het CBS zijn gebaseerd op de registraties van artsen bij het vaststellen van de doodsoorzaak. Het gaat daarbij alleen om de gevallen waarbij de arts vaststelt dat er een rechtstreeks verband is tussen het alcoholgebruik en het overlijden (primaire sterfte). Sterfgevallen waarbij alcohol een indirecte rol heeft gespeeld (secundaire sterfte), zoals bij bepaalde vormen van kanker of verkeersongevallen, zijn sinds 2013 geen onderdeel van de Doodsoorzakenstatistiek. De sterftecijfers van het CBS zijn daarom lager dan de schatting van het RIVM, waarin ook secundaire sterfte wordt meegenomen. Ook wordt de bijdrage van alcohol aan sterfgevallen niet altijd door artsen herkend en geregistreerd waardoor de cijfers uit de Doodsoorzakenstatistiek waarschijnlijk een onderschatting zijn van de primaire sterfte (Zie ook: Meer informatie over deze onderzoeken op deze pagina).

Internationaal onderzoek schat alcoholgerelateerde sterfte in Nederland hoger in dan RIVM en CBS

Als onderdeel van wereldwijde studies naar sterfte door alcohol zijn door de WHO en de Global Burden of Disease study schattingen gedaan voor Nederland. Deze liggen hoger dan de schattingen van het RIVM en het CBS. Waarschijnlijk door verschillen in methode (zie ook: Meer informatie over de onderzoeken op deze pagina). Vergeleken met deze internationale schattingen is de schattingsmethode van het RIVM inzichtelijker en beter toepasbaar op de Nederlandse situatie. Daarom worden in de NDM de sterftecijfers van het RIVM als leidend beschouwd voor de Nederlandse situatie.

De WHO berekende dat in 2016 4.945 mensen in Nederland stierven aan de gevolgen van alcohol ​[3]​. Dit is hoger dan de schatting van het CBS voor 2016 (989 sterfgevallen met alcohol als primaire oorzaak). RIVM-cijfers over 2016 zijn niet beschikbaar, maar sinds 2019 schommelen deze rond de 2500 sterfgevallen.

De Global Burden of Disease study onderzocht de alcoholgerelateerde sterfte voor 2019 ​[4]​. Voor Nederland werd het aantal op 7.570 alcoholgerelateerde sterfgevallen geschat. Deze schatting is aanzienlijk hoger dan de schattingen van RIVM, CBS en WHO.  

Op welke manieren kunnen mensen overlijden door gebruik van alcohol?

Orgaanfalen en kanker doorgaans de belangrijke doodsoorzaken van alcoholgerelateerde sterfte

Uit de literatuur blijkt dat mensen voornamelijk overlijden door de giftige effecten van alcohol bij chronische gebruik (zie ook: Problematisch gebruik en Ziekte). Langdurige consumptie veroorzaakt vaak ernstige orgaanschade, waarbij levercirrose en leverkanker tot de belangrijkste doodsoorzaken behoren ​[5–8]​. Alcohol verhoogt ook het risico op hypertensie, beroerte en hartritmestoornissen ​[5,6]​. Bovendien is alcohol een bewezen kankerverwekkende stof. die het risico op onder andere slokdarm-, borst- en darmkanker verhoogt ​[5–7]​.

Een te hoge dosis alcohol werkt direct toxisch op het centrale zenuwstelsel en kan leiden tot bewustzijnsverlies en coma. In deze toestand ontstaat een verhoogd risico op verstikking, bijvoorbeeld doordat braaksel wordt ingeademd of de tong de luchtweg afsluit). Ernstige intoxicatie kan daarnaast leiden tot zuurstoftekort (hypoxie), met mogelijke gevolgen zoals hersenbeschadiging, hartstilstand of overlijden ​[6,8]​. Toch is overlijden door een acute alcoholvergiftiging relatief zeldzaam.

Het overlijdensrisico neemt aanzienlijk toe bij polydrugsgebruik, vooral in combinatie met andere dempende middelen zoals opioïden of benzodiazepinen. Alcohol is daarnaast vaak betrokken bij suïcides, doordat het zowel impulsiviteit als depressieve symptomen kan versterken. Indirect draagt alcoholgebruik eveneens bij aan sterfte, bijvoorbeeld door verkeersongevallen, verdrinking of geweldsincidenten ​[5,6,8]​.

Beroertes veroorzaken het grootste deel van de alcoholgerelateerde sterfte in Nederland

Hoewel leverziekten en kanker vaak als klassieke doodsoorzaken worden genoemd, laten Nederlandse cijfers zien dat beroerte het grootste aandeel heeft in alcoholgerelateerde sterfte (40%). Daarna volgen psychische- en gedragsstoornissen (waaronder verslaving) (25%), verschillende vormen van kanker (17%) en leverziekten door alcoholgebruik (16%) ​[1]​.

Voor sommige aandoeningen is een beschermend effect gevonden, wat te zien is aan de negatieve waarden in de tabel. Dit betekent dat mensen die meer dronken dan de referentiegroep, dat wil zeggen gemiddeld 1 glas per dag of meer, een kleinere kans hadden om aan deze aandoening te overlijden dan mensen die niet of minder dan 1 glas alcohol per dag dronken. In totaal leidt alcoholgebruik echter tot meer sterfte dan het mogelijk voorkómt, waardoor de nadelen zwaarder wegen dan de voordelen.

Eén op de tien sterfgevallen door een beroerte is toe te wijzen aan alcoholgebruik

Van alle sterfgevallen door een beroerte is 10% toe te schrijven aan alcoholgebruik. Voor sterfte aan strottenhoofdkanker en verkeersongevallen ligt het aandeel van alcohol met respectievelijk 20% en 16% nog hoger, maar beide komen minder vaak voor dan een beroerte.

Meeste sterfgevallen door alcohol onder mannen van 65-69 jaar

Bijna drie kwart (71%) van de geregistreerde sterfgevallen in de Doodsoorzakenstatistiek met alcohol als primaire doodsoorzaak was in 2024 man ​[2]​. Onder mannen neemt het aantal sterfgevallen  geleidelijk toe met de leeftijd tot 133 gevallen onder 65-69-jarigen en neemt daarna weer af. Onder vrouwen ligt de sterfte in alle leeftijdsgroepen, met uitzondering van 90 jaar en ouder, duidelijk lager dan onder mannen. Bij vrouwen ligt het aantal sterfgevallen in  de groep 70-74-jarigen het hoogst (n=52).

Aanvullende informatie