HomeAlcohol11.8 Aanbod en markt

11.8 Aanbod en markt

Problematisch alcoholgebruik terugdringen

Volgens de WHO zijn de volgende drie maatregelen het meest kosteneffectief en uitvoerbaar om problematisch alcoholgebruik terug te dringen: 1) Het beperken van de beschikbaarheid van alcoholhoudende dranken, 2) het verhogen van de accijns op alcoholhoudende dranken en 3) het beperken van marketing voor alcoholhoudende dranken ​[1]​.

Alcoholgebruik en problematisch alcoholgebruik worden sterk beïnvloed door de beschikbaarheid van alcohol.  De beschikbaarheid van alcohol kan afnemen door het verhogen en handhaven van de leeftijdgrens, het verhogen van de accijns, het beperken van het aantal verkooppunten van alcoholhoudende dranken en het beperken van de openingstijden van deze verkooppunten.

In deze paragraaf wordt de naleving van de leeftijdsgrens en de accijns op alcoholhoudende dranken besproken. Voor meer informatie over de maatregelen rondom de verkooppunten, openingstijden en marketing van alcoholhoudende dranken zie § 2.3 Beleid en de website van het Expertisecentrum Alcohol.

Verkooppunten alcoholhoudende dranken

Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) maakte een schatting van het aantal alcoholverkooppunten in Nederland in 2019 ​[2]​. Online verkooppunten waren domeinnamen waarop alcohol werd verkocht. Het merendeel van de verkooppunten zijn fysieke horecazaken.

  • In oktober 2019 waren er naar schatting 43.200 (95% betrouwbaarheidsinterval 38.200 tot 48.200) verkooppunten van alcoholhoudende dranken in Nederland.
  • Hieronder waren 39.200 (95% betrouwbaarheidsinterval 34.800 tot 43.500) fysieke verkooppunten en 4.000 online verkooppunten (95% betrouwbaarheidsinterval 3.400 tot 4.700).
  • De fysieke verkooppunten zijn onder te verdelen in 30.300 (95% betrouwbaarheidsinterval 26.600 tot 33.900) horecazaken en 8.900 (95% betrouwbaarheidsinterval 8.200 tot 9.600) detailhandel-zaken.

Meer informatie over beschikbaarheid van alcohol op Expertisecentrum Alcohol

11.8.1 Naleving leeftijdsgrens

Op 1 januari 2014 is de leeftijdsgrens voor de verstrekking van alle alcoholhoudende drank verhoogd naar 18 jaar. De verkoper is bij twijfel over de leeftijd verplicht de leeftijd van de aspirant-koper vast te stellen door het controleren van een identiteitsbewijs. Tot 2014 mochten volgens de Drank- en Horecawet aan jongeren van 16 jaar en ouder zwak- alcoholhoudende dranken worden verkocht. Voor sterke drank gold in Nederland al een grens van 18 jaar.

Ondanks de leeftijdsgrens is alcohol in Nederland nog steeds beschikbaar voor met name de nog net minderjarige jongeren. De sociale omgeving is voor deze jongeren een belangrijkere bron om aan alcohol te komen dan commerciële kanalen (zie ook § 11.3).

Nalevingsonderzoek 2020

In 2020 is (opnieuw) een nalevingsonderzoek uitgevoerd, waarbij 17-jarige jongeren in totaal 2.309 aankooppogingen deden ​[3]​. In dit onderzoek is het landelijk protocol nalevingsonderzoek alcohol gehanteerd, zoals dit ook gebeurd is in de nalevingsonderzoeken van 2015, 2016 en 2018 ​[4–6]​.

  • In 38,0% van alle aankooppogingen in 2020 werd de wet nageleefd en kregen de “mysteryshoppers” geen alcohol mee. In 62% van de aankooppogingen konden de minderjarigen dus wel alcohol kopen.
  • Er bestaan significante verschillen in naleving tussen de verschillende aankoopplekken. Ketenslijterijen (81,1%) en borrelshops (77,3%) scoren het hoogst, gevolgd door ketensupermarkten (59,3%) (zie ook tabel 11.7.1).
  • De laagste naleving werd geconstateerd bij webshops (8,8%) en maaltijdbezorgdiensten (2,2%).
  • Uit de resultaten blijkt dat bij de verkooppunten waar relatief vaak een hulpmiddel wordt gebruikt om het ID te controleren, de naleving na ID-vraag met hulpmiddel hoger is dan de naleving na ID-vraag zonder hulpmiddel. Een hulpmiddel is bijvoorbeeld een ID-scanner of het intoetsen van de geboortedatum in het kassasysteem.
  • De nalevingscijfers uit 2018 en 2020 zijn met elkaar vergeleken in dit onderzoek. Hiervoor is een extra analyse gedaan waarbij de categorie-indeling voor de verkoopkanalen uit 2018 is toegepast op de cijfers uit 2020. Het totale gewogen gemiddelde komt dan neer op 37,9% in 2020. Er is vastgesteld dat de naleving tussen 2018 en 2020 op hetzelfde niveau is gebleven, gebaseerd op het totale gewogen cijfer.
  • De naleving van de leeftijdsgrens in cafetaria’s, horecagelegenheden en webshops is in 2020 significant hoger dan in 2018. In de overkoepelende categorie slijterijen, zelfstandige slijterijen, de overkoepelende categorie supermarkten en in ketensupermarkten is de naleving gedaald ten opzichte van 2018. Bij alle overige verkoopkanalen is geen significant verschil gevonden in de naleving tussen 2018 en 2020.
  • Het is mogelijk dat veranderingen (of het uitblijven daarvan) in de naleving van de leeftijdsgrens beïnvloed zijn door de maatregelen als gevolg van het uitbreken van de COVID-19-pandemie in 2020.
  • Regionaal onderzoek in 2019 in de regio’s Alkmaar, West-Friesland en de Kop van Noord-Holland toont aan dat in 55,5% van de aankooppogingen de wet werd nageleefd en minderjarigen geen alcohol konden kopen ​[7]​. In cafetaria’s (37,8%) werd de wet het minst vaak nageleefd, in sportkantines (75,4%) en horeca (60%) het meest.

Overige ontwikkelingen verkrijgbaarheid alcohol

  • In 2020 zijn een grote Nederlandse webwinkel en diens dochterbedrijf gestopt met de verkoop van alcoholhoudende dranken, omdat de verplichte leeftijdscheck voor alcoholhoudende dranken aan de deur onvoldoende kon worden gewaarborgd. Daardoor kon er niet worden gegarandeerd dat alcoholhoudende dranken niet worden afgeleverd aan jongeren onder de 18 jaar ​[8]​.
  • De Rechtbank Oost-Brabant oordeelde in 2019 dat een pick-up point, waar supermarktklanten online bestelde boodschappen kunnen afhalen, geen verstrekker is van sterke drank in de zin van de Drank- en Horecawet, onder andere omdat sterke drank niet op voorraad is en de betaling online al is gedaan. Daarmee heeft een pick-up point geen slijtersvergunning nodig om sterke drank aan klanten mee te geven. Wel moet de leeftijd van de klant worden gecontroleerd door het pick-up point bij het afhalen van drank ​[9]​.

Tabel 11.7             Naleving leeftijdsgrenzen alcohol per verkoopkanaal. Peiljaren 2013-2015, 2016 en 2018.

Aanvullende informatie

Bronnen

  1. 1.
    Chisholm D, Moro D, Bertram M, Pretorius C, Gmel G, Shield K, et al. Are the “Best Buys” for Alcohol Control Still Valid? An Update on the Comparative Cost-Effectiveness of Alcohol Control Strategies at the Global Level [Internet]. Vol. 79, Journal of Studies on Alcohol and Drugs. 2018. p. 514–522. Available from: https://www.jsad.com/doi/10.15288/jsad.2018.79.514
  2. 2.
    CBS. Verkooppunten alcoholhoudende drank, oktober 2019 [Internet]. 2020. Available from: http://web.archive.org/web/20201109142256/https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2020/20/verkooppunten-alcoholhoudende-drank-oktober-2019
  3. 3.
    Van Amerongen G, Hessels M, Geerlings M, Schröer E, Baggen R, Wolters T. Landelijk onderzoek naar de naleving van de leeftijdsgrens bij alcohol- en tabaksverkoop in 2020. Nijmegen: Bureau Objectief; 2020.
  4. 4.
    Objectief. Landelijk onderzoek naar de naleving van de leeftijdsgrens bij alcoholverkoop aan minderjarigen in 2018. Nijmegen: Objectief; 2019.
  5. 5.
    Roodbeen RT, Schelleman-Offermans K, Lemmens PH. Alcohol and Tobacco Sales to Underage Buyers in Dutch Supermarkets: Can the Use of Age Verification Systems Increase Seller’s Compliance? Vol. 58, Journal of Adolescent Health. 2016. p. 672–678.
  6. 6.
    Schelleman-Offermans K, Roodbeen R. Alcohol- en tabaksverkoop aan jongeren 2015: landelijke naleving van de leeftijdsgrens van 18 jaar voor de Drank- en Horecawet en Tabakswet. Nijmegen: Nuchter, Kenniscentrum Leeftijdsgrenzen; 2015.
  7. 7.
    Wieringernieuws.nl. Nalevingsonderzoek alcoholverkoop [Internet]. 2020. Available from: http://web.archive.org/web/20201118153252/https://www.wieringernieuws.nl/nieuws/33483/Nalevingsonderzoek_alcoholverkoop.html
  8. 8.
    Trouw. Een kratje bier bestellen bij Bol.com zit er niet meer in: het bedrijf stopt abrupt met de verkoop van alcohol [Internet]. 2020. Available from: https://www.trouw.nl/economie/een-kratje-bier-bestellen-bij-bol-com-zit-er-niet-meer-in-het-bedrijf-stopt-abrupt-met-de-verkoop-van-alcohol~be7ce9a8/
  9. 9.
    Rechtspraak.nl. Uitspraken: ECLI:NL:RBOBR:2019:68 [Internet]. 2019. Available from: https://web.archive.org/web/20200809095244/https://uitspraken.rechtspraak.nl/inziendocument?id=ECLI:NL:RBOBR:2019:68.

Hoe te verwijzen

    Nationale Drug Monitor, editie 2022. . . Geraadpleegd op: . Trimbos-instituut, Utrecht & WODC, Den Haag.

Vergroot lettertype