HomeWetgeving en beleid2.3.4 Nationaal Preventieakkoord

2.3.4 Nationaal Preventieakkoord

Nationaal Preventieakkoord Problematisch Alcoholgebruik: ambities en doelstellingen

In het Nationaal Preventieakkoord (NPA) problematisch alcoholgebruik worden de volgende ambities en doelstellingen voor 2040 geformuleerd ​[1]​:

  • Geen alcoholgebruik tijdens de zwangerschap. Het aantal zwangere vrouwen dat alcohol drinkt daalt van 8,9% in 2017 nu naar nog maximaal 4% in 2040. Daarnaast is het aantal moeders dat heeft gedronken, terwijl zij wisten dat ze zwanger waren, gedaald van 4,6% naar nog maximaal 2%. Uiteindelijk is het streven om tot 0% alcoholgebruik te komen.
  • Geen alcoholgebruik onder de 18 jaar. Het aantal scholieren (12-16 jaar) dat ooit alcohol heeft gedronken daalt van 45% in 2017 naar nog maximaal 25% in 2040. Daarnaast is: – het aantal scholieren dat de afgelopen maand alcohol heeft gedronken gedaald van 25% naar 15% in 2040; – onder het aantal jongeren dat de afgelopen maand heeft gedronken, het aantal binge drinkers gedaald van 71% naar 45% in 2040.
  • Minder overmatig en zwaar alcoholgebruik. Het percentage Nederlanders van 18 jaar en ouder dat overmatig drinkt daalt van 8,8% in 2017 naar 5% in 2040, met vooral aandacht voor overmatige drinkers van 50+. Daarnaast daalt het totaal aantal Nederlanders van 18 jaar en ouder dat zwaar drinkt van 8,5% naar 5% in 2040, met vooral aandacht voor het aandeel zware drinkers onder jongvolwassenen (18-30 jaar).
  • De bewustwording van het eigen drinkgedrag en de effecten daarvan neemt toe. De ambitie is dat in 2040 80% van de bevolking van 12 jaar en ouder de belangrijke (gezondheids)effecten van alcoholgebruik kent. Specifiek onderdeel bij vrouwen die zwanger willen worden, is aandacht voor de invloed van alcohol op de foetus en verhoging van bewustwording bij mannen van de mogelijke impact van hun drinkgedrag op hun vruchtbaarheid.

Voortgang NPA Problematisch Alcoholgebruik

De belangrijkste afspraken, acties en maatregelen van het NPA problematisch alcoholgebruik richten zich op vijf thema’s. Voor deze thema’s brengt het RIVM jaarlijks de voortgang in kaart ​[2]​.


1. Alcohol en de school en studieomgeving

  • Instellingen voor primair onderwijs (po), voortgezet onderwijs (vo), middelbaar beroepsonderwijs (MBO) en hoger beroepsonderwijs (HBO) en universiteiten zetten zich in om het alcoholgebruik onder jongeren (onder de 18 jaar) en problematisch alcoholgebruik onder studenten terug te dringen.
  • In 2020 is er een evidence-based aanbod van alcoholpreventie in po, vo en mbo beschikbaar. Het doel is dat 25% van alle po- vo-, MBO-scholen, praktijkonderwijs en het voortgezet speciaal onderwijs (VSO) gebruik maken van het Ondersteuningsaanbod Gezonde School; in 2019 was dit 15%. Daarnaast is het de bedoeling dat in 2020 in het po, vo en MBO een evidence-based aanbod van alcoholpreventie beschikbaar is en voor het praktijkonderwijs en het vso een op maat gemaakt integraal aanbod alcoholpreventie. In 2019 is dit aanbod voor het po, vo en mbo nog niet beschikbaar. Voor de praktijkscholen en het vso is een integraal aanbod alcoholpreventie wel beschikbaar.
  • Voortgang: Binnen dit thema was het merendeel van de afspraken in 2019 in voorbereiding (22%) of in uitvoering (67%). Een derde van de afspraken die in 2019 in uitvoering waren betreft activiteiten die bij de start van het NPA al liepen en voortgezet of uitgebreid werden ​[2]​. De Vereniging Hogescholen en de Vereniging Nederlandse Universiteiten zullen vanwege de coronacrisis in februari 2021 een nieuwe planning opstellen voor de verspreiding van resultaten van de Verkenning en het delen van good practices tussen hoger onderwijsinstellingen ​[3]​.

2. Marketing van alcoholhoudende drank

  • Vanaf 2019 sluiten amateursportclubs geen nieuwe contracten met drankfabrikanten meer voor alcoholreclame langs sportvelden en voorzien zij in een uitfasering van bestaande borden binnen vier jaar na ondertekening.
  • Jongeren moeten minder in aanraking komen met alcoholreclame. VWS zet een onafhankelijk onderzoek uit naar het bereik en de beïnvloeding van jongeren door alcoholuitingen. Vóór 2021 komen de verstrekkers van alcohol en de industrie met oplossingen om die beïnvloeding op de top vijf locaties, waar jongeren alcoholmarketing het meest waarnemen, naar redelijkheid te beperken.
  • Voortgang: In het kader van het NPA zijn in 2020 twee onderzoeksrapporten verschenen over alcoholmarketing. De uitkomsten van het onderzoek dat inventariseert wat jongeren precies aan alcoholreclame zien en waar, geven de betrokken branches (supermarkten, televisie, horeca, bioscopen en sociale media) handvatten om na te gaan hoe de blootstelling kan worden teruggebracht ​[4]​. Uit het onderzoek, dat de wetenschappelijke stand van zaken in kaart brengt over de effecten van alcoholmarketing op problematisch alcoholgebruik in het algemeen, blijkt dat er een rechtstreeks verband bestaat tussen blootstelling aan alcoholmarketing en het drinkgedrag van jongeren ​[5]​. De conclusies van het onderzoek zijn verder dat alcoholmarketing in Nederland zeer aanwezig is en ook minderjarigen bereikt. Met name de blootstelling aan alcohol gerelateerde inhoud en alcoholmarketing op sociale media is volgens de onderzoekers in toenemende mate een gegeven dat aandacht verdient. Deze uitkomsten onderstrepen de noodzaak van de afspraak binnen het NPA dat verstrekkers en producenten aangeven hoe het bereik van jongeren (naar redelijkheid) beperkt kan worden ​[6]​.

3. Bewustwording en vroegsignalering

In 2022 heeft 70% van de verloskundigen een training gevolgd om alcoholgebruik bespreekbaar te maken bij zwangere vrouwen.

  • De landelijke NIX18 campagnes en de lokaal ontstane campagnes ‘IkPas’ en ’40 dagen geen druppel’ worden voortgezet.
  • Er wordt een landelijk platform vroegsignalering opgericht, primair getrokken door Verslavingskunde Nederland (VKN), met als doel vroegsignalering van alcoholproblematiek bij diverse partijen onder de aandacht te brengen. Doel voor 2020 is om een uitgebreid pakket van interventies, zorgpaden, training, steunpunten en aanbod voor problematisch alcoholgebruik, voor naasten en professionals te implementeren.
  • Voortgang: In 2019 zijn plannen gemaakt om diverse doelen te realiseren, maar de concrete uitvoering ervan dient nog starten om in 2020 de doelen daadwerkelijk te bereiken. Binnen dit thema zijn zes afspraken gemaakt om de doelstellingen te behalen, waarvan één afspraak een onderzoek betrof en de overige concrete acties zijn. Eén van de afspraken was in 2019 nog in voorbereiding. De vijf andere afspraken zijn in uitvoering. Een derde van deze afspraken was bij de start van het NPA al in uitvoering en werd voortgezet of uitgebreid ​[2]​. In november 2020 is een landelijke campagne om de kennis over de schadelijkheid van alcoholgebruik te verhogen gestart (https://www.alcoholinfo.nl/test-je-kennis). Daarnaast is de social mediacampagne Zien drinken, doet drinken van de Alliantie Alcoholbeleid Nederland gestart om ouders en andere volwassenen bewust te maken over alcohol en het latere drinkgedrag van kinderen. Ook is het Ministerie van VWS in december 2020 gestart met een sociale normcampagne om niet drinken meer sociaal geaccepteerd te maken. De IkPas campagne wordt komende jaren geïntensiveerd en vanaf 1 januari 2021 start weer Dry January. De twee geplande campagnemomenten van NIX 18 zijn in verband met de Corona maatregelen in 2020 uitgesteld ​[3]​.

4. Een gezonde sportomgeving

De koppeling tussen sport en alcohol moet veranderen.

  • Medewerkers en vrijwilligers die alcohol schenken in sportkantines moeten uiterlijk in 2025 een cursus volgen, zodat ze zich kunnen houden aan de leeftijdsgrens voor alcoholverkoop. En dat ze weten wat ze moeten doen met dronken mensen.
  • Het is de ambitie dat minimaal 80% van de sportverenigingen met een eigen accommodatie een gezonde sportomgeving biedt in 2040. Daarnaast worden sportverenigingen gestimuleerd expliciet alcoholbeleid voor hun kantine te formuleren en de naleving van de wettelijke leeftijdsgrens van 18 jaar voor de verkoop van alcoholhoudende drank te verbeteren.
  • Voortgang: Dit thema bevat geen doelstelling die specifiek in  2019 of 2020 volbracht dient te worden. In 2019 was één afspraak afgerond. De andere afspraken waren in uitvoering ​[2]​. Op basis van het onderzoek naar normalisering van alcoholgebruik in de sportomgeving ​[7]​ zal het alcoholbeleid van verenigingen verder vorm worden gegeven. Er komt aansluiting bij NIX18 en in verschillende kantines wordt een nieuwe norm gecreëerd: “in deze sportkantines schenken we standaard 0.0% bier met alcohol op aanvraag” ​[3]​.

5. Naleving en handhaving bij leeftijdsgrens en dronkenschap

  • Om de naleving van de leeftijdsgrens te verbeteren wordt door de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) in samenwerking met het Ministerie van VWS een Handhavingsprotocol voor gemeenten ontwikkeld. De ambitie is 100% naleving van de leeftijdsgrens vanaf 2030 ​[8]​.
  • De doelstellingen voor 2020 zijn om in kaart te brengen of verstrekkers op koers liggen om het einddoel in 2030 te behalen, namelijk100% naleving van de leeftijdsgrens bij verstrekking van alcohol, en waar behoefte is aan extra inspanningen, controles of bijsturing.
  • Voortgang: Er zijn binnen dit thema vijf afspraken gemaakt om de doelstellingen te halen, waaronder één onderzoek. Twee van de afspraken waren eind 2018 al in uitvoering, één was eind 2019 nog niet gestart, de overige afspraken waren in uitvoering ​[2]​. In het kader van het NPA is begin 2020 de Handreiking toezicht Drank- en Horecawet (DHW) tot stand gekomen. Deze handreiking dient als handvat voor gemeenten om handhaving effectief in te kunnen richten. Meer informatie hierover is te vinden op het kennisplatform https://handreikingdhw.nl. Uit het landelijke onderzoek van 2019 naar de naleving van de wettelijke leeftijdsgrens van 18 jaar voor de verkoop van alcoholhoudende drank door verstrekkers in 2018 bleek dat het nalevingspercentage voor de alcoholleeftijdsgrens in 2018 even hoog was als in 2016 ​[9]​. In 2019 is een extra meting van het nalevingspercentage van de alcoholleeftijdsgrens uitgevoerd ​[9]​.  Zie § 11.8 voor meer informatie over deze onderzoeken. In 2020 zal er een nieuw nalevingsonderzoek uitgevoerd worden. De uitkomsten van dit onderzoek worden in het eerste kwartaal van 2021 verwacht ​[3]​.

Alcoholvrije dranken en het Nationaal Preventieakkoord (NPA)

Op dit moment is nog niet duidelijk of de consumptie van alcoholvrije bieren, wijnen en ciders mogelijk ongewenste effecten kan hebben op niet drinkende minderjarigen en volwassenen, zoals het wennen aan de smaak van bier of het sneller beginnen aan de consumptie van alcoholhoudende dranken ​[10]​. Zie voor meer informatie over alcoholvrije dranken de website van het Expertisecentrum Alcohol ​[11]​ en § 11.2.3.

Meer informatie over alcoholvrije dranken op Expertisecentrum Alcohol

  • In het NPA is daarom afgesproken dat reclame voor alcoholvrije dranken niet op minderjarigen wordt gericht. Aansluitend hierop wordt onderzoek gedaan naar het effect van marketing van alcoholvrije dranken op de alcoholconsumptie van jongeren.
  • Tegelijkertijd is afgesproken om het aanbod van alcoholvrije dranken in sportkantines en bij studentenorganisaties te stimuleren, omdat alcoholvrije dranken als alternatief kunnen dienen voor overmatige, zware en problematisch drinkende (jong)volwassenen en daarmee kunnen bijdragen aan een beperking van de schade veroorzaakt door alcoholgebruik.

Wijziging alcoholbeleid tijdens de coronacrisis

Tijdens de lockdown van 15 maart tot 1 juni 2020 waren de horeca en uitgaansgelegenheden gesloten, waardoor het buitenshuis drinken grotendeels wegviel.

  • Vanaf juni 2020 gingen de cafés weer open met een beperking van groepsgrootte en bewegingsruimte. Vanaf september 2020 waren de openingstijden van de horeca ingeperkt waardoor cafés en horeca eerder op de avond sloten ​[12]​.
  • Per 14 oktober 2020, 22:00 uur, geldt er een verbod om in de openbare ruimte, zowel binnen als buiten, tussen 20:00 en 07:00 alcoholische dranken te verkopen, voor handen te hebben of te nuttigen. Alcoholische dranken mogen wel genuttigd worden in hotels voor daar verblijvende gasten ​[13]​.

Aanvullende informatie

Bronnen

  1. 1.
    T.K.32793-339. Preventief gezondheidsbeleid; Brief regering; Nationaal Preventieakkoord. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal; 2018.
  2. 2.
    Van Giessen A, Boer J, Van Gestel I, Douma E, Du Pon E, Blokstra A, et al. Voortgangsrapportage Nationaal Preventieakkoord 2019. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM); 2020.
  3. 3.
    T.K.32793-510. Preventief gezondheidsbeleid: Brief regering: Stand van zaken Nationaal Preventieakkoord, 30 november 2020. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal; 2020.
  4. 4.
    Kruize A, Mennes R, Pieper R, Steur J, Jelicic N, Wiegman P. Onderzoek Alcoholmarketing gericht op jongeren. Breuer&Intraval; Dialogic; Het Media Loket; 2020.
  5. 5.
    Van Hoof J, Hendriks H, Noort P, Van Eck M, Basemans S, Pieterse M, et al. Kennissynthese Alcoholmarketing. Universiteit van Twente; Universiteit van Amsterdam; Tactus Verslavingszorg; 2020.
  6. 6.
    Ministerie van VWS. Kamerbrief 27565 nr. 176 Onderzoek alcoholmarketing. 2020.
  7. 7.
    De Vos, Bart; Swankhuisen, Christine; Meijer, Nina. Sport en alcohol onlosmakelijk verbonden? 2020.
  8. 8.
    T.K.32793-385. Preventief gezondheidsbeleid: Lijst van vragen en antwoorden; Lijst van vragen en antwoorden over het Nationaal Preventieakkoord. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal; 2019.
  9. 9.
    T.K.27565-174. Alcoholbeleid: Brief regering: Nalevingscijfer leeftijdsgrenzen alcohol 2018. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal; 2019.
  10. 10.
    Gutter M. NIX18 (T49): Rapportage campagne-effectonderzoek: 15-02-2019. Den Haag: Kantar Public; 2019.
  11. 11.
    EA. Expertisecentrum Alcohol: Wetenschappelijke kennis voor professionals [Internet]. 2020. Available from: https://web.archive.org/web/20201126143804/https:/expertisecentrumalcohol.trimbos.nl/
  12. 12.
    Voogt C, Spronk D, De Jong C, Van Hasselt N. Alcoholgebruik tijdens de coronacrisis: Wat je moet weten als professional. Utrecht: Trimbos-instituut, Expertisecentrum Alcohol; 2020.
  13. 13.
    Rijksoverheid.nl. Coronavirus COVID-19: De Nederlandse aanpak en maatregelen: Regels voor binnen en buiten: Overige regels voor binnen en buiten: Alcohol en softdrugs na 20:00 uur [Internet]. 2020. Available from: https://web.archive.org/web/20201015115946/https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/coronavirus-covid-19/nederlandse-maatregelen-tegen-het-coronavirus/openbaar-en-dagelijks-leven.

Hoe te verwijzen

    Nationale Drug Monitor, editie 2022. . . Geraadpleegd op: . Trimbos-instituut, Utrecht & WODC, Den Haag.

Vergroot lettertype