10.6.1 Verslavingszorg

Hoeveel mensen worden behandeld in de verslavingszorg voor slaap- en kalmeringsmiddelen?

In het kort: In 2025 werden er ruim 1.623 mensen behandeld in de verslavingszorg voor medicatieproblematiek, waarvan het merendeel (86%) voor slaap- en kalmeringsmiddelen. Dit is ongeveer 5% van het totaal aantal cliënten in behandeling in de verslavingszorg voor drugsproblematiek. Het aantal en het aandeel medicatiecliënten in de verslavingszorg steeg in de periode 2016-2025. De stijging deed zich vooral voor onder cliënten met problematiek met sedativa en benzodiazepinen.

In 2025 werden er ongeveer 1.600 mensen behandeld in de verslavingszorg voor problematiek vanwege medicijnen, waarvan 9 op de 10 voor slaap- en kalmeringsmiddelen

In 2025 werden volgens het LADIS 1.623 mensen behandeld in de verslavingszorg voor problematiek met medicijnen ​​​[1]​. Dat is 2% van het totaal aantal mensen in behandeling in de verslavingszorg (incl. gedragsverslavingen en alcohol) en 5% van het totaal aantal mensen in behandeling voor drugsproblematiek in de verslavingszorg. Het gaat hierbij alleen om mensen bij wie de medicatieproblematiek staat geregistreerd als de enige of de belangrijkste reden voor de behandeling. We noemen dit ook wel ‘primaire’ medicatiecliënten. Van de medicatiecliënten was meer dan de helft in behandeling vanwege benzodiazepinen (52%), gevolgd door sedativa (34%) en “overige medicijnen” (9%). Minder dan 1% van de cliënten was primair in behandeling voor barbituratenproblematiek.

Slaap- en kalmeringsmiddelen vallen in de gegevens van het LADIS onder de categorie medicijnen. De registratie van de specifieke middelen in deze categorie wordt nog niet bij alle instellingen even goed uitgevoerd. Zo werden er 30 gevallen geregistreerd als “psychofarmaca” en 152 als “overige medicijnen”, mogelijk zaten hier ook cliënten met slaap- en kalmeringsmiddelenproblematiek tussen. Het kan dus zijn dat het hier om een onderrapportage gaat.   

Niet alle verslavingszorg instellingen leveren gegevens aan het LADIS, het genoemde aantal is dus een onderschatting van het totaal aantal cliënten in de verslavingszorg voor medicatieproblematiek. Volgens het LADIS leverden in 2024 ongeveer 85-90% van gespecialiseerde verslavingszorginstellingen data aan (zie: Meer informatie over de onderzoeken op deze pagina).

Bijna de helft van de medicatiecliënten is vrouw

In 2025 was bijna de helft (44%) van de personen in behandeling in de verslavingszorg voor medicatieproblematiek vrouw. Dit is opvallend, omdat voor bijna alle andere middelen de mannen ruim in de meerderheid zijn binnen de verslavingszorg. Mogelijk kan dit verklaard worden doordat slaap- en kalmeringsmiddelen in Nederland vaker voorgeschreven worden aan vrouwen dan aan mannen ​[2]​.

Medicatieproblematiek komt in bijna alle leeftijdsgroepen voor

In 2025 was de gemiddelde leeftijd van primaire medicatiecliënten 43 jaar. Van de cliënten met primaire medicatieproblematiek zijn de meesten tussen de 30 en de 39 jaar oud. Het aantal medicatiecliënten lijkt met de leeftijd wat af te nemen, maar ook op hogere leeftijd komt medicatieproblematiek nog regelmatig voor; zo was 24% van de medicatiecliënten 55 jaar of ouder. Minder dan 8% is onder de 25 jaar waarvan slechts een klein aantal (<1%) onder de 18.

Bijna twee derde van de medicatiecliënten is al eerder behandeld in de verslavingszorg

In 2025 was bijna een derde  van de primaire medicatiecliënten (30%) voor het eerst in behandeling in de verslavingszorg. Het merendeel van de cliënten (70%) werd al eens eerder behandeld in de verslavingszorg.

Meer dan de helft van de medicatiecliënten heeft ook nog andere middelenproblematiek

In 2025 had 57% van de primaire medicatiecliënten ook nog andere verslavingsproblematiek. We noemen dit ook wel secundaire problematiek. De meest voorkomende secundaire problematiek was alcohol (20% van alle primaire medicatiecliënten), “overige middelen” (10%), opiaten en (andere) medicijnen (beide 7%).

Medicijnen kunnen bij sommige personen zowel het primaire als secundaire probleem zijn, omdat het om verschillende soorten medicijnen kan gaan. Iemand kan bijvoorbeeld benzodiazepinen als primaire problematiek hebben en pijnstillers als secundaire problematiek.

Hoewel medicatiegebruik regelmatig als secundaire problematiek wordt geregistreerd, kunnen deze registraties ook (deels) betrekking hebben op voorgeschreven medicatie. Omdat binnen het LADIS geen betrouwbaar onderscheid kan worden gemaakt tussen voorgeschreven medicatie en problematisch medicatiegebruik, worden deze gegevens hier niet afzonderlijk gerapporteerd.

Is het aantal mensen dat wordt behandeld in de verslavingszorg voor medicatieproblematiek veranderd?

Het aantal primaire medicatiecliënten is tussen 2016 en 2025 bijna verdubbeld

Tussen 2016 en 2025 is het aantal cliënten in behandeling voor primaire medicatieproblematiek bijna verdubbeld, van 883 in 2016 naar 1.623 in 2025. Mogelijk is dit te verklaren doordat er in de loop van de jaren meer instellingen bijgekomen zijn die gegevens aanleveren en betere registratie van medicatieproblematiek. Maar als we alleen kijken naar de instellingen die gedurende de gehele periode tussen 2016 en 2025 gegevens hebben aangeleverd (de constante instellingen), dan neemt het aantal primaire medicatiecliënten ook toe tussen 2016 en 2025.

Het aantal cliënten met primaire benzodiazepineproblematiek steeg tussen 2016 en 2025 van 488 naar 843 cliënten. Het aantal cliënten met primaire sedativaproblematiek steeg in dezelfde periode van 124 naar 553 cliënten. Het aantal cliënten met primaire problematiek met “overige medicijnen” daalde van 219 naar 152 cliënten. Mogelijk is dit het gevolg van een verbeterde registratie, waarbij specifieke medicatie vaker bij naam wordt geregistreerd in plaats van als ‘overige medicijnen’. Tussen 2016 en 2025 is de bevolking van Nederland gegroeid. Om hier rekening mee te houden is ook gekeken naar het aantal cliënten per 100.000 inwoners. Per 100.000 inwoners van 15 jaar en ouder nam het aantal primaire medicatiecliënten toe tussen 2016 (6) en 2025 (11). Bij de constante instellingen werd een soortgelijke trend waargenomen. 

Het aandeel medicatiecliënten in de verslavingszorg nam tussen 2016 en 2025 toe

Het aandeel cliënten met primaire medicatieproblematiek onder alle cliënten in de verslavingszorg vanwege drugs steeg in periode 2016-2025 van 3% naar 5%. Voor deze berekeningen zijn de gegevens van alle deelnemende instellingen meegenomen. 

Het aantal secundaire medicatiecliënten nam in de periode 2016-2025 toe

Het aantal cliënten bij wie medicatieproblematiek speelde als secundaire problematiek is in de periode 2016-2025 toegenomen, van 3.147 naar 3.748 cliënten. Ook wanneer er alleen gekeken wordt naar het constante aantal instellingen, steeg het aantal cliënten met secundaire medicatieproblematiek, van  3.147 naar 2.876 cliënten. Na 2021 is echter een dalende trend zichtbaar binnen deze constante groep instellingen. Een mogelijke verklaring is dat medicijnverslaving niet in alle instellingen even consistent wordt geregistreerd, of dat cliënten de voorkeur geven aan nieuwere instellingen boven instellingen die al langer bestaan.

Mogelijk hebben de medicatiecliënten in de verslavingszorg ook nog andere psychische problemen dan verslaving. Het LADIS verzamelt hier echter niet systematisch gegevens over.

Hoe behandelt de verslavingszorg mensen met slaap- en kalmeringsmiddelenproblematiek?

De verslavingszorg is onderdeel van de gezondheidszorg. De verslavingszorg helpt mensen die een stoornis hebben in drugs-, alcohol-, of medicatiegebruik, of een gokstoornis of een andere gedragsverslaving. De behandeling van benzodiazepineverslaving is gebaseerd op de ‘Multidisciplinaire richtlijn Stoornissen in het gebruik van cannabis, cocaïne, amfetamine, ecstasy, GHB en benzodiazepines’ ​​​[3]​​. Bij de behandeling van een stoornis in het gebruik van benzodiazepinen is het advies om de dosering geleidelijk af te bouwen, zonder vervanging door andere medicijnen, tenzij noodzakelijk. Eventuele aanvullende medicatie moet zorgvuldig worden overwogen en gemonitord. Cognitieve gedragstherapie (CGT) is effectief voor het afbouwen van benzodiazepines, met regelmatige monitoring van terugval. Het betrekken van het sociale systeem en herstel ondersteunende zorg is ook belangrijk.

Aanvullende informatie