2.1.3 Beleid voor problematisch drugsgebruik in het strafrechtsysteem

Het beleid voor mensen met problematische drugsgebruik binnen het strafrechtsysteem gaat uit van het principe dat zij niet alleen worden bestraft, maar vooral zorg nodig hebben om criminele recidive te voorkomen ​[1]​. Deze pagina beschrijft hoe de verslavingszorg voor deze doelgroep is geregeld en hoe gevangenissen omgaan met drugsgebruik en verslaving. Zie voor meer informatie ook: Middelengebruik en strafbaar gedrag – Alcohol- en drugsgebruik bij justitiabelen.

2.1.3.1. Hoe wordt de verslavingszorg geregeld voor plegers van strafbare feiten?

In het kort: Het drugsbeleid binnen het strafrechtsysteem richt zich op het verminderen van recidive door behandeling in plaats van alleen bestraffing. De Wet Forensische Zorg (2019) verbetert de toegang tot passende zorg en versterkt de samenwerking tussen zorg en justitie. Zorg- en Veiligheidshuizen coördineren regionale hulp voor mensen met verslaving en crimineel gedrag. Veelplegers kunnen via de ISD-maatregel tot twee jaar behandeld worden. Onderzoek laat zien dat uitvoering beter kan: zorg krijgt vaak te weinig prioriteit binnen detentie, waardoor kansen op herstel onvoldoende worden benut.

Wat is forensische zorg? 

Forensische zorg is zorg voor mensen die een strafbaar feit hebben gepleegd en daarbij een psychische stoornis, verslaving of verstandelijke beperking hebben. De rechter kan deze zorg opleggen. Ook in de gevangenis kan iemand forensische zorg krijgen als dat nodig is.

Het doel is om herhaling van strafbaar gedrag te voorkomen door behandeling van de onderliggende problemen. Waar mogelijk krijgen mensen deze zorg buiten de gevangenis, omdat dat beter helpt bij herstel en de kans op terugval verkleint ​[1]​.

Wat is de Wet forensische zorg? 

De Wet forensische zorg, ingevoerd op 1 januari 2019, regelt onder andere de zorg in het strafrechtssysteem voor mensen met een verslaving. Het ministerie van Justitie en Veiligheid is nu verantwoordelijk voor de zorg in plaats van het ministerie van VWS. De wet zorgt voor betere doorverwijzing naar zorginstellingen en legt meer nadruk op het voorkomen van recidive ​[2,3]​.

Wat doen Zorg- en Veiligheidshuizen? 

Een Zorg- en Veiligheidshuis is een regionaal samenwerkingsverband van organisaties zoals politie, Openbaar Ministerie (OM), reclassering en verslavingszorg. Zij helpen mensen met meerdere problemen, bijvoorbeeld verslaving, psychische klachten en crimineel gedrag. Deze personen hebben vaak hulp én toezicht nodig vanuit zorg en justitie. Het doel is om strafbaar gedrag en overlast te voorkomen. Ook probeert men deze mensen zo mogelijk weer op het juiste spoor te krijgen. De belangrijkste doelgroepen zijn:

• Ex-gedetineerden, vooral degenen met een verhoogd risico op recidive
• Veelplegers en notoire overlastveroorzakers
• Personen met een combinatie van problemen op meerdere leefgebieden

In alle 25 veiligheidsregio’s is een Zorg- en Veiligheidshuis actief ​[1]​.

Wat doet de Nationale Rapporteur Verslavingen (NRV)?

In 2022 heeft het kabinet de NRV ingesteld om overheden, zorginstellingen, kennisinstituten en andere organisaties die zich bezighouden met verslaving te adviseren over verslavingsbeleid. De NRV heeft vier kerntaken: het signaleren en duiden van trends, adviseren over verslavingspreventie, adviseren over verslavingszorg en het benoemen van kennislacunes. Jaarlijks brengt de NRV een jaarverslag uit waarin trends en ontwikkelingen rond verslaving worden beschreven, adviezen worden gegeven over preventie en zorg, en aandacht wordt gevraagd voor kennislacunes.

Ontwikkelingen rond verslavingsbeleid

In februari 2024 werd het jaarverslag 2023 van de NRV gepubliceerd, waarop in november een beleidsreactie van het ministerie van VWS volgde. In dit verslag waarschuwde de NRV voor versnipperd beleid en voor de toename van problematisch gebruik van cannabis, cocaïne en synthetische opiaten op recept ​[4]​. In zijn reactie onderschrijft de staatssecretaris van VWS deze zorgen en kondigt aan de adviezen van de NRV mee te nemen in een samenhangende preventiestrategie die in 2025 wordt verwacht ​[5]​.

In 2024 liet de NRV het Trimbos-instituut duidingssessies organiseren over cannabis en cocaïne om de signalen uit het jaarverslag verder uit te diepen. Daaruit kwam naar voren dat problematisch gebruik toeneemt, terwijl de instroom in de verslavingszorg gelijk blijft of zelfs afneemt. De NRV concludeerde dat hierdoor een zorgkloof ontstaat en adviseerde om monitoring te verbeteren en preventie gerichter in te zetten op kwetsbare groepen en risicosectoren ​[6]​.

In juli 2025 verscheen het meest recente jaarverslag van de NRV. Hierin worden de belangrijkste activiteiten en publicaties van 2024 beschreven, met speciale aandacht voor nicotine, flakka, cannabis en cocaïne. Daarnaast benoemt het verslag de prioriteiten voor 2025. De nadruk ligt op selectieve preventie voor kwetsbare groepen, zoals jongeren die risico lopen op schooluitval en dak- en thuisloze jongeren. Ook wordt ingezet op het verbeteren van de kwaliteit en de toegankelijkheid van de verslavingszorg, onder meer door betere monitoring en nieuwe meetinstrumenten. Verder wordt gewerkt aan het verbreden van schadebeperkende maatregelen, niet alleen bij opioïden, maar ook bij andere middelen, om de gezondheidsschade voor mensen met langdurige of hardnekkige verslavingsproblemen zo veel mogelijk te beperken ​[7]​.

Wat is de maatregel Inrichting Stelselmatige Daders? 

De Inrichting Stelselmatige Daders (ISD)-maatregel is bedoeld voor veelplegers met complexe problemen, zoals verslaving. Gedetineerden blijven maximaal twee jaar in de inrichting voor behandeling en gedragsverandering. Uit een onderzoek uit 2019 bleek dat ISD’ers die forensische zorg ontvangen, minder vaak recidiveren ​[8]​.

In 2022 heeft onderzoeksbureau IVO onderzocht welke elementen belangrijk zijn voor de effectiviteit van de ISD. Uit het onderzoek bleek dat de manier waarop instellingen zorg en behandeling aanbieden, sterk verschilt. Vaak krijgen zorg en behandeling minder aandacht door de strenge regels en beperkingen in de penitentiaire inrichtingen. Ook is de aanpak van recidivevermindering meestal niet voldoende. Hoewel detentie kansen zou moeten bieden voor betere diagnostiek en een therapeutische omgeving, worden deze kansen volgens het onderzoek niet volledig benut ​[9]​. 

Aanvullende informatie