HomeTabak12.7.2 Naleving leeftijdsgrens en rookverbod

12.7.2 Naleving leeftijdsgrens en rookverbod

Controle en handhaving van de leeftijdsgrens

Vanaf 2015 voert de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) ieder jaar leeftijdsgrenscontroles uit met als doel de naleving van de wet- en regelgeving te bevorderen. Bij overtreding van de Tabaks- en rookwarenwet is de NVWA bevoegd een maatregel op te leggen. De maatregel kan bestaan uit een boete of een tijdelijke ontzegging van de tabaksverkoop.  Bij een overtreding kan de NVWA een boete opleggen variërend van 450 euro tot  450.000 euro. Ook kan de NVWA producten die niet aan de nieuwe regels voldoen in beslag nemen ​[1]​.

Tussen 2015 en 2019 zijn jaarlijks naar verhouding evenveel boetes uitgedeeld vanwege het niet nakomen van de leeftijdsgrens. Artikel 8 van de Tabaks- en rookwarenwet bepaalt dat het verboden is tabaksproducten, dampwaren en kruidenrookproducten te verstrekken aan een persoon van wie niet is vastgesteld dat deze de leeftijd van 18 jaar heeft bereikt. Deze vaststelling vindt plaats aan de hand van een officieel identiteitsbewijs​[2,3]​​[4]​. Voor tabaksautomaten gelden aanvullende eisen.

NVWA-inspecties

Naast de interventies van de NVWA worden er andere instrumenten ingezet door andere organisaties die bijdragen aan de handhaving van de regels, zoals (landelijke) onderzoeken aankooppogingen voor tabak door 17-jarigen met behulp van de mystery shopping methode. In tabel 12.7.3 staan de resultaten van de NVWA-inspecties van 2015 tot en met 2019.

  • Het aantal leeftijdscontroles (inspecties) liep uiteen van 3.305 in 2015 tot 6.111 in 2019. Kooppogingen zijn waarnemingen door de inspecteurs dat een persoon die niet onmiskenbaar de leeftijd van 18 jaar heeft bereikt, tabaksproducten of e-sigaretten probeerde te kopen. Als de verkoper niet op een juiste wijze vaststelt dat de koper onmiskenbaar 18 jaar was, is er sprake van een overtreding en wordt een maatregel opgelegd. Het maatregelpercentage verschilt per branche, maar blijft het hoogst bij de horeca. Vanaf 2015 tot en met 2017 daalde het percentage opgelegde maatregelen (van 20% naar 16%), maar in 2018 was er weer een stijging tot 24%, waarna er weer een daling plaatsvond naar 19% in 2019. In grote lijnen zijn er daarmee tussen 2015 en 2019 naar verhouding evenveel boetes uitgedeeld vanwege het niet nakomen van de leeftijdsgrens.

Tabel 12.7.3     Resultaten leeftijdsgrensinspecties door de NVWA, 2015-2019

Mysteryshop methode

  • In 2020 heeft Bureau Objectief in opdracht van het Ministerie van VWS met behulp van minderjarige mysteryshoppers van 17 jaar de naleving van de leeftijdsgrens onderzocht ​[5]​. In totaal werden voor tabak 1.353 aankooppogingen gedaan. Voor tabak werd gemiddeld in 50,2% van de aankooppogingen door de 17-jarigen hun leeftijd goed gecontroleerd. Dit kwam overeen met de gemiddelde naleving in 2016. De leeftijd werd in 2020 het vaakst gecontroleerd in de ketensupermarkten (68,2%), gevolgd door de tabaksspeciaalzaken (48,6%), de avondwinkels (43,8%), de tankstations (40,8%), en de cafetaria’s (40,2%). Minder vaak werd gecontroleerd in de horecagelegenheden (32,4%), de zelfstandige supermarkten (25,3%), en de thuisbezorgkanalen (11,2%).
  • Begin 2019 heeft de Universiteit Twente in twee provincies een benchmark onderzoek uitgevoerd, eveneens met behulp van minderjarige mysteryshoppers. De gemiddelde naleving van de Tabakswet was 49%. De naleving bleek het hoogst in de supermarkten (70%), gevolgd door de tabaks- en gemakszaken (65%), de horeca (43%), de tankstations (38%) en de cafetaria’s (30%) ​[6]​.
  • In 2015 en 2016 heeft Bureau Nuchter in opdracht van het Ministerie van VWS landelijke onderzoeken uitgevoerd naar aankooppogingen van tabak door 17-jarigen. Deze onderzoeken gebruikten ook de mysteryshop methode via de inzet van testkopers. In 2015 was de totale naleving van de verkoop van tabak 27,4%. In 2016 was dit gestegen tot 43,1%. Bij de tankstations was de stijging in naleving het grootst ​[7–9]​.
  • Gebruik in supermarkten van leeftijdsverificatiesystemen (LVS), die uitrekenen en bevestigen of een klant een legale koopleeftijd (voor tabak) heeft bereikt, vergroten de kans op het correct naleven van de leeftijdsgrens bij pogingen tot tabaksaankopen van 17-jarigen. Caissières die naar legitimatie vragen en gebruik maken van een LVS leven de wet 12 tot 13 keer vaker na dan caissières die geen LVS gebruiken ​[8]​.

Controle en handhaving van het rookverbod in de horeca

Binnen de horeca worden zes categorieën onderscheiden: cafés en discotheken; restaurants; cafetaria’s en snackbars; sportkantines; kunst en cultuur (theaters, bioscopen en musea); en hotel en recreatie. De naleving van het rookverbod in de horeca is sinds 2009 tot en met 2017 elk najaar geïnventariseerd. In 25 gemeenten worden ruim 600 aselect gekozen horecagelegenheden geobserveerd. Vanaf 2016 werd dit onderzoek alleen nog uitgevoerd in de subcategorieën discotheken, eetcafés en cafés. De meting in het najaar van 2017 was tevens de laatste inventarisatie (zie onderstaande tabel).

  • In het najaar van 2015 werd in 98% van alle horecagelegenheden niemand rokend aangetroffen (exclusief de rookruimtes). Dit is een stijging van 3% sinds het najaar van 2014, die voornamelijk komt door een afname van het aantal rokers in cafés en discotheken ​[10]​.
  • Daar stond tegenover dat het aantal cafés en discotheken dat speciale rookruimtes had ingericht was gestegen van 19% in 2014 naar 25% in 2015 en vervolgens naar 32% in 2017 ​[11]​. Bij de andere horeca-categorieën waren er geen of weinig rookruimtes.
  • Omdat alleen in de hoofdcategorie cafés en discotheken de naleving van het rookverbod nog onvoldoende bleef, werd in 2016 en 2017 de controle op de naleving van het rookverbod alleen nog uitgevoerd in de volgende subcategorieën: discotheken, eetcafés, cafés die tot 2015 niet onder de uitzondering vielen en cafés die wel onder de uitzondering vielen (tabel 12.7.5) ​[12]​.
  • Uit onderstaande tabel blijkt dat bij alle vier de subcategorieën er een significante stijging was in de afwezigheid van rokers tussen de voorjaarsmeting van 2011 en de najaarsmeting van 2017. Alleen in discotheken (94%) en cafés die niet onder de uitzondering vielen (96%) was de naleving van het rookverbod nog niet optimaal.
  • De aanwezigheid van rookruimtes nam overal af maar bleef hoog bij discotheken (47%) en bij de cafés die niet onder de uitzondering vielen (32%).

Tabel 12.7.5         Percentage afwezigheid van rokers in discotheken, eetcafés, cafés niet onder de uitzondering en cafés wel onder de uitzondering, voorjaar 2011-najaar 2017

                             

Boetes

In de horeca met een café- of discotheekfunctie (vallend onder de ‘risicogerichte controles horeca’) en bij evenementen deelt de NVWA nog redelijk vaak boetes uit, terwijl in de bereidende horeca het rookverbod bijna nooit wordt overtreden ​[13]​.

  • In 2019 zijn bij horecabedrijven 2.121 risicogerichte inspecties uitgevoerd. Bij deze bedrijven zijn in totaal 659 (31%) maatregelen opgelegd. Het gaat om 560 boetes en 99 schriftelijke waarschuwingen.
  • Onderdeel van de 2.121 risicogerichte inspecties in 2019 waren 266 (her)inspecties bij shishalounges. Dit resulteerde in 106 maatregelen, bestaande uit 100 boetes en 6 schriftelijke waarschuwingen.
  • In 2019 zijn 32 inspecties op evenementen uitgevoerd, met name op grote festivals. Daarbij zijn 19 maatregelen opgemaakt (59%), bestaande uit 18 boetes (56%) en 1 schriftelijke waarschuwing (3%).

Aanvullende informatie

Bronnen

  1. 1.
    Rijksoverheid.nl. Waar moet ik op letten bij de nieuwe regels voor tabak- en rookwaren? [Internet]. 2020. Available from: https://web.archive.org/web/20201109163137/https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/roken/vraag-en-antwoord/waar-moet-ik-op-letten-bij-de-nieuwe-regels-voor-tabak–en-rookwaren.
  2. 2.
    Voedsel- en Warenautoriteit N. Leeftijdsgrens tabak: Inspectieresultaten 2019. Utrecht: NVWA; 2020.
  3. 3.
    Voedsel- en Warenautoriteit N. Rookverbod: Inspectieresultaten 2019. Utrecht: NVWA; 2020.
  4. 4.
    NVWA. Leeftijdsgrens tabak: Inspectieresultaten 2019. Utrecht: NVWA; 2020.
  5. 5.
    Van Amerongen G, Hessels M, Geerlings M, Schröer E, Baggen R, Wolters T. Landelijk onderzoek naar de naleving van de leeftijdsgrens bij alcohol- en tabaksverkoop in 2020. Nijmegen: Bureau Objectief; 2020.
  6. 6.
    Van Hoof JJ. Naleving leeftijdsgrens bij verkoop tabak. Benchmark onderzoek 2019 : factsheet. Enschede: Universiteit Twente; 2019.
  7. 7.
    Roodbeen RT, Schelleman-Offermans K, Lemmens PH. Alcohol and Tobacco Sales to Underage Buyers in Dutch Supermarkets: Can the Use of Age Verification Systems Increase Seller’s Compliance? Vol. 58, Journal of Adolescent Health. 2016. p. 672–678.
  8. 8.
    Roodbeen R, Schelleman-Offermans K. Alcohol- en tabaksverkoop aan jongeren 2016: landelijke naleving van de leeftijdsgrens van 18 jaar voor de Drank- en Horecawet en Tabakswet. Nijmegen: Nuchter, Kenniscentrum Leeftijdsgrenzen; 2016.
  9. 9.
    Schelleman-Offermans K, Roodbeen R. Alcohol- en tabaksverkoop aan jongeren 2015: landelijke naleving van de leeftijdsgrens van 18 jaar voor de Drank- en Horecawet en Tabakswet. Nijmegen: Nuchter, Kenniscentrum Leeftijdsgrenzen; 2015.
  10. 10.
    T.K.32011-49. Tabaksbeleid: Brief regering: Nalevings- en handhavingscijfers rookverbod en leeftijdsgrens 2015. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal; 2016.
  11. 11.
    Intraval/Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit. Inventarisatie naleefniveau rookvrije horeca najaar 2017. Groningen/Utrecht: Intraval/nVWA; 2018.
  12. 12.
    Intraval/Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit. Inventarisatie naleefniveau rookvrij horeca najaar 2016. Groningen/Utrecht: Intraval/nVWA; 2017.
  13. 13.
    NVWA. Rookverbod: Inspectieresultaten 2019. Utrecht: NVWA; 2020.

Hoe te verwijzen

    Nationale Drug Monitor, editie 2022. . . Geraadpleegd op: . Trimbos-instituut, Utrecht & WODC, Den Haag.