In het kort: Vrijspraken kwamen minder vaak voor, vooral bij harddrugszaken. Rechters legden vooral taakstraffen (46%) en gevangenisstraffen (44%) op. Bij softdrugszaken zijn taakstraffen het meest gebruikelijk, bij harddrugszaken vaker (deels) onvoorwaardelijke celstraffen.
In Opiumwetzaken kunnen zowel het Openbaar Ministerie (OM) als de rechter sancties opleggen. Bij het OM gaat het vaak om lichtere afdoeningen, zoals taakstraffen of geldboetes. Als het OM besluit te dagvaarden, doet de rechter uitspraak. Die kan zwaardere sancties opleggen, zoals een (onvoorwaardelijke) vrijheidsstraf. Een onderscheid wordt gemaakt in de sanctiecategorieën (zie ook Bijlage B10). In één zaak kunnen meerdere sanctietypen voorkomen.
Sancties door de rechter: taakstraffen het meest opgelegd
In 2024 legde de rechter in eerste aanleg het vaakst een (deels) onvoorwaardelijke vrijheidsstraf op (47%). Daarnaast werd in 45% van de Opiumwetzaken een taakstraf opgelegd. Voorwaardelijke vrijheidsstraffen kwamen minder vaak voor (15%), net zoals geldboetes (11%). Deze percentages bleven in de afgelopen vijf jaar stabiel. In 2024 legde de rechter in eerste aanleg voor het eerst vaker een (deels) onvoorwaardelijke vrijheidsstraf op dan een taakstraf. Sinds 2014 was de taakstraf juist het meest opgelegd [1].
Het verschil tussen hard- en softdrugszaken is duidelijk.
- Softdrugszaken: hier werden in 2024 het vaakst taakstraffen opgelegd (980 keer). Het aantal opgelegde voorwaardelijke vrijheidsstraffen daalde van 410 in 2023 naar 385 in 2024. Sinds 2015 (1.300) is hierin een dalende trend te zien [1].
- Harddrugszaken: in 2024 werden vooral (deels) onvoorwaardelijke vrijheidsstraffen opgelegd (1.945 keer), gevolgd door taakstraffen (1.325 keer). Het aantal voorwaardelijke vrijheidsstraffen daalde van 470 in 2023 naar 425 in 2024 [1].
- Combinatiezaken (hard- en softdrugs): hier domineerden (deels) onvoorwaardelijke vrijheidsstraffen (515 keer), gevolgd door taakstraffen (365 keer). In deze zaken speelden door het OM opgelegde sancties een betrekkelijk kleine rol [1].
Sancties door het OM: financiële sancties het meest opgelegd
Het aandeel sancties opgelegd door het OM is beduidend kleiner dan bij de rechter.
- In 2024 besloot het OM in 5% van de zaken tot een taakstraf. Dit aandeel is sinds 2013 stabiel [1].
- Het aandeel financiële sancties (geldboetes of schadevergoedingen) lag in 2024 op 14%. Ter vergelijking: de rechter legde in 2024 in 11% van de zaken een geldboete op [1].
Aanvullende informatie
Bronnen
- 1.OMDATA/RACmin. Bewerking WODC/Regioplan. 2025.
Hoe te verwijzen
Nationale Drug Monitor, editie 2026. . . Geraadpleegd op: . Trimbos-instituut, Utrecht & WODC, Den Haag.