Home ❯ Slaap- en kalmeringsmiddelen ❯ 10.3.5 Slaap- en kalmeringsmiddelengebruik onder kwetsbare groepen jongeren en jongvolwassenen

10.3.5 Slaap- en kalmeringsmiddelengebruik onder kwetsbare groepen jongeren en jongvolwassenen

Hoeveel jongeren uit kwetsbare groepen gebruiken slaap- en kalmeringsmiddelen?

In het kort: Kwetsbare groepen jongeren hebben door een opeenstapeling van risicofactoren, zoals problemen thuis, op school of in hun sociale omgeving, een verhoogde kans op middelengebruik en de gevolgen daarvan. Er is nog weinig onderzoek gedaan naar het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen onder kwetsbare jongeren. Er zijn signalen dat het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen zonder recept in sommige groepen kwetsbare jongeren voorkomt.

Snel naar:
Jongeren in Justitiële Jeugdinrichtingen
Jongeren in de jeugdzorg
Lokale groepen met risicojongeren

Wat verstaan we onder kwetsbare groepen jongeren?

Op deze pagina bespreken we een aantal onderzoeken over het middelengebruik binnen ‘kwetsbare groepen jongeren’. Wij gebruiken de term ‘kwetsbare groepen jongeren’ om aan te duiden dat het hier gaat om groepen jongeren die een grotere kans hebben op problemen met en door middelengebruik ​[1]​. Dit komt door een opeenstapeling van verschillende risicofactoren binnen deze groepen. Omgevingsfactoren spelen hierbij de belangrijkste rol, vaak in wisselwerking met persoonlijke risicofactoren. Het kan bijvoorbeeld gaan om problemen in de gezinssituatie, schoolgerelateerde problemen of gedragsproblemen. Jongeren in de jeugdzorg, in jeugddetentie of in het voorgezet speciaal onderwijs (vso) zijn voorbeelden van groepen waarin vaak zo’n opeenstapeling van risicofactoren speelt.

Hoeveel jongeren in de Justitiële Jeugdinrichtingen gebruiken slaap- en kalmeringsmiddelen?

Eén op de twintig jongeren in Justitiële Jeugdinrichtingen gebruikte de laatste maand een medicijn zonder recept

In 2022 rapporteerde 6% van de jongeren in de Justitiële Jeugdinrichtingen (JJI) in de laatste maand medicijnen te hebben gebruikt zonder recept van de dokter ​[2]​. Er is geen informatie beschikbaar over welke specifieke medicijnen er zijn gebruikt. In de vragenlijst zijn de volgende medicijnen als voorbeeld genoemd: benzodiazepinen (kalmerende middelen), ritalin of modafinil (AD(H)D medicatie). Er werden geen gegevens gerapporteerd over het (oneigenlijke) gebruik van medicijnen ooit in het leven.

Hoeveel jongeren in de jeugdzorg gebruiken slaap- en kalmeringsmiddelen?

Op regionaal niveau wordt onder jongeren in de jeugdzorg gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen gesignaleerd

Er zijn geen landelijke gegevens bekend over het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen onder jongeren in de (residentiële) jeugdzorg. In een onderzoek uit 2019 onder jongeren in de brede jeugdzorg in Amsterdam werd gevonden dat 20,4% ooit slaap- of kalmeringsmiddelen had gebruikt (“valium, seresta”). Eén op de zes jongeren (16,3%) gebruikte deze middelen op recept, 7,1% (ook) zonder recept ​[3]​. Deze jongeren worden ambulant begeleid, wonen op een leefgroep of ontvangen pleegzorg.

In 2019 is ook het gebruik onderzocht onder jongeren in de brede jeugdzorg in de Gooi- en Vechtstreek. Van deze jongeren had 31,8% ooit slaap- of kalmeringsmiddelen gebruikt ​[4]​. Meer dan één op de vijf (22,7%) jongeren gebruikte deze middelen met recept, 13,6% (ook) zonder recept. Het ging in deze onderzoeken om een kleine steekproef, waardoor deze resultaten voorzichtig moeten worden geïnterpreteerd.

Hoe ziet het gebruik van slaap en kalmeringsmiddelen in lokale groepen met risicojongeren eruit?

In ongeveer een kwart van de onderzochte groepen met risicojongeren worden medicijnen zonder recept gebruikt

Volgens observaties van jongerenwerkers uit het veld was er in 6 van de 29 onderzochte groepen met risicojongeren sprake van het gebruik van medicijnen zonder recept in 2025 [5]. Het ging hier met name om ADHD-medicatie en benzodiazepinen (zie ook: ADHD-medicatie – Kwetsbare groepen jongeren en jongvolwassenen).

In één gebruikersgroep was het gebruik volgens de jongerenwerkers in het afgelopen jaar toegenomen en bij de overige 5 groepen bleef het gebruik voor zover bekend stabiel.

In sommige groepen is er sprake van handel in medicijnen die via een huisarts of op de illegale markt zijn verkregen. Een deel van de middelen wordt ook online ingekocht via websites die designerbenzodiazepinen aanbieden.

Het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen is onder kwetsbare jongeren minder onderzocht dan het gebruik van andere middelen, zoals cannabis of ecstasy. Zo zijn er geen specifieke gegevens over het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen binnen het praktijkonderwijs, het voortgezet speciaal onderwijs (vso) of de residentiële jeugdzorg (RJZ).

Jongeren in Justitiële Jeugdinrichtingen (JJI)

In 2022 werd in EXPLORE met een vragenlijst het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen onder jongeren die in een instelling voor jeugddetentie (Justitiële Jeugdinrichting, JJI) verblijven onderzocht ​[2]​. Aan het onderzoek deden alleen jongens mee omdat de groep meisjes in de JJI klein is. Onderzoekers konden daardoor de privacy van de meisjes onvoldoende beschermen. In totaal deden 110 jongeren tussen de 14 en 24 jaar mee aan dit onderzoek. 

Jongeren in de jeugdzorg

In 2019 zijn er gegevens verzameld over het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen op regionaal niveau (Amsterdam en Gooi- en Vechtstreek) onder jongeren in de brede jeugdzorg ​[3,4]​. Deze jongeren worden ambulant begeleid, wonen op een leefgroep of ontvangen pleegzorg. De steekproeven zijn relatief klein (118 jongeren in Amsterdam; 23 jongeren in de Gooi- en Vechtstreek) waardoor bevindingen voorzichtig moeten worden geïnterpreteerd.

Lokale groepen met risicojongeren

De Antenne Regiomonitor onderzoekt het middelengebruik onder groepen risicojongeren in verschillende regio’s in Nederland. Dit gebeurt door middel van interviews met jongerenwerkers uit het veld. Daarmee is de Antenne Regiomonitor een kwalitatief onderzoek. Het gaat hier dus niet om het gebruik van individuele jongeren, maar over de inschatting van de jongerenwerkers over het gebruik binnen de groep. Dat is anders dan bij de andere op deze pagina beschreven onderzoeken, waarbij het middelengebruik bij de jongeren zelf is gemeten met vragenlijsten. Alle jongerenwerkers die meededen aan dit onderzoek gaven verdiepende informatie over het alcoholgebruik in ‘hun’ jongerengroep (o.a. over setting, gebruikspatronen en risico’s).

De Antenne Regiomonitor ziet groepen risicojongeren als vrienden- of hanggroepen bij wie er al sprake is van middelengebruik en die bij jongerenwerkers in beeld zijn. Binnen deze groepen speelt minstens één van de volgende problemen:

  • problematisch drugsgebruik
  • meervoudige problematiek in de omgeving van de jongeren (bijvoorbeeld binnen de familie, schoolsituatie of vriendengroep)
  • overlast en criminaliteit

De Antenne Regiomonitor heeft een paar beperkingen. De onderzochte jongerengroepen vormen geen representatieve steekproef voor alle jongerengroepen in de regio. Ook zijn er soms sterke verschillen tussen en binnen de jongerengroepen. Tenslotte onderzoekt de Antenne Regiomonitor bij verschillende metingen andere groepen. Dit maakt dat generalisaties of directe vergelijkingen met andere groepen of eerdere metingen niet goed mogelijk zijn. Een sterk punt van de Antenne Regiomonitor is dat dit onderzoek jongeren in risicogroepen bereikt. Andere onderzoeken bereiken deze jongeren vaak niet.

De laatste meting van de Antenne Regiomonitor was in 2025 ​[5]​. Hierin beschreven jongerenwerkers in totaal 29 groepen risicojongeren uit verschillende regio’s in Nederland (19 steden en 10 dorpen/streken). Het gaat in totaal om ongeveer 725 jongeren. Gemiddeld zaten er ongeveer 25 jongeren in een jongerengroep. De meeste groepen bestaan uit jonge mannen; 6 groepen bestaan uitsluitend uit jongens, 2 groepen hebben een gelijke verdeling tussen jongens en meisjes en in 3 groepen bestaat de meerderheid uit meisjes. De leeftijd varieert van 12 tot 27 jaar, waarbij 24 groepen vooral minderjarigen bevatten (15-17 jaar) en 5 groepen voornamelijk jongvolwassenen (19-24 jaar). Van de 29 groepen zijn er 13 overwegend van Nederlandse komaf, 9 voornamelijk van niet-Nederlandse komaf en 7 gemengd.

Aanvullende informatie

Bronnen

  1. 1.
    M. Möhle, D. Spronk, B. Bilderbeek, P. van Iperen. Tool Middelenpreventie voor kwetsbare groepen [Internet]. Trimbos-instituut; 2024. Available from: https://www.trimbos.nl/wp-content/uploads/2024/03/AF2161-factsheet-middelenpreventie-voor-kwetsbare-groepen.pdf
  2. 2.
    Möhle M, Rombouts M, Van Gelder N, Monshouwer K. Preventie en gebruik van alcohol, tabak, cannabis en andere middelen in de Justitiële Jeugdinrichtingen: Het EXPLORE-onderzoek 2022. Utrecht: Trimbos-insituut; 2022.
  3. 3.
    Nabben T, Benschop A. Antenne 2019: Trends in alcohol, tabak en drugs bij jonge Amsterdammers. Amsterdam: Rozenberg Publishers; 2020.
  4. 4.
    Benschop A, Nabben T. Antenne Gooi en Vechtstreek 2019: Zicht op middelengebruik onder jonge mensen in de regio. Amsterdam: Hogeschool van Amsterdam/Jellinek; 2020.
  5. 5.
    T. Nabben. Regiomonitor Drugs en Risicojongeren. Antenne ’25-’26 Nederland. Hogeschool van Amsterdam; 2026.

Hoe te verwijzen

    Nationale Drug Monitor, editie 2026. . . Geraadpleegd op: . Trimbos-instituut, Utrecht & WODC, Den Haag.