16.2. Handel, inbeslagnames en ontmantelingen

16.2.1 Trends in productie, smokkel en handel

In het kort: Europa is de afgelopen jaren belangrijker geworden in de cocaïne- en methamfetaminemarkt. De productie, smokkel en handel in drugs zijn sterk verweven met internationale netwerken, waarbij Nederland een centrale rol speelt als productieland, doorvoerland en eindmarkt. Gunstige omstandigheden zoals havens, infrastructuur, taal en een relatief mild strafklimaat maken Nederland aantrekkelijk voor criminele organisaties. Daarbij speelt corruptie in logistieke knooppunten zoals Schiphol en de Rotterdamse haven een rol. Per drugstype zijn duidelijke trends zichtbaar. Cocaïneproductie vindt deels in Europa plaats, smokkel verloopt via grote en kleinere havens, en ook de visserijsector wordt benut. Heroïne bereikt Nederland via de Balkanroute en alternatieve paden, met Turkse en Koerdische netwerken als belangrijke spelers. De Nederlandse synthetische drugsindustrie is internationaal belangrijk, met groeiende productie van methamfetamine en MDMA, gebruik van nieuwe precursoren en een toename van onlinehandel. Cannabisproductie in Nederland daalt, terwijl import uit Spanje en uit landen buiten Europa toeneemt. Internet, met name via WhatsApp en Telegram, vormt een groeiend verkoopkanaal voor de lokale drugshandel, al blijft grootschalige handel grotendeels offline plaatsvinden.

Smokkel, routes en samenwerkingsverbanden

De rol van Europa in de internationale drugsmarkt

De rol van Europa in de internationale drugsmarkt is de afgelopen jaren veranderd ​[1–4]​. Cocaïne wordt bijvoorbeeld niet langer alleen in Zuid-Amerika geproduceerd; delen van het productieproces vinden nu ook in Europa plaats, waaronder in Nederland. Uit de stijging van inbeslagnames van benodigde chemicaliën en de ontdekking van meer extractielocaties in Nederland, kan de conclusie worden getrokken dat de extractie van cocaïne uit dragermaterialen in Nederland is toegenomen. Daarnaast is er ook een groei van een methamfetaminemarkt in Europa zichtbaar, met Nederland als productieland ​[5,6]​. De aanwezigheid van verschillende typen drugs maakt de Europese drugsmarkt diverser, met nauwe samenwerking tussen Europese en internationale criminele organisaties. Dit leidt tot een recordhoge beschikbaarheid van drugs, meer geweld en corruptie en een toename van gezondheidsproblemen ​[1,2,4]​.

Het Fenomeenbeeld drugs 2024 van de politie beschrijft de georganiseerde, internationale drugssmokkel in de periode 2020-2023 ​[6]​. Nederlandse criminele netwerken blijven sterk opportunistisch: zij handelen niet alleen in verschillende soorten drugs, maar stappen ook in andere lucratieve markten, zoals illegale sigaretten, medicijnen of wapens. Hun werkwijze is professioneel en de kwaliteit van de geproduceerde drugs hoog ​[7]​.

Gunstige omstandigheden voor georganiseerde (drugs)criminaliteit in Nederland

Onderzoek laat zien dat Nederland al langere tijd gunstige omstandigheden biedt voor georganiseerde (drugs)criminaliteit. Factoren zijn onder meer de hoge bevolkingsdichtheid, het gebruik van Engels als tweede taal, goede internetvoorzieningen, intensief goederen- en dienstenverkeer, de aanwezigheid van lucht- en zeehavens, open grenzen en een relatief mild strafklimaat ​[8]​. In 2022 concludeerden onderzoekers dat de productie en handel zich hebben ontwikkeld tot een ‘industrie’. Het maatschappelijk klimaat – waarin drugsgebruik relatief mild wordt beoordeeld – en de reputatie daarvan in het buitenland hebben de vestiging van criminele netwerken verder bevorderd. Deze netwerken beschikken inmiddels over voldoende personeel en zijn moeilijk af te breken zolang de gelegenheidsstructuren blijven bestaan ​[9]​.

Verder blijkt dat corruptie op Schiphol en in de Rotterdamse haven een belangrijke factor is die de internationale drugsmarkt faciliteert ​[10]​. Criminelen infiltreren in logistieke ketens via corrupte medewerkers, vaak door omkoping of chantage. Zo krijgen zij toegang tot gevoelige informatie of kunnen zij containers ongecontroleerd het land binnenbrengen. De kwetsbaarheid wordt versterkt door de enorme instroom van containers: jaarlijks komen er miljoenen binnen en slechts een klein deel kan fysiek worden gecontroleerd. Producten die snel verwerkt moeten worden, zoals fruit en bloemen, kunnen bovendien minder gemakkelijk worden geïnspecteerd omdat de vertraging die daarmee gepaard gaat ertoe kan leiden dat de lading onverkoopbaar wordt en hoge schadevergoedingen moeten worden betaald wanneer er niets illegaals wordt aangetroffen, een gegeven dat criminelen benutten. Daarnaast spelen subculturen op de werkvloer een rol. In sommige teams op Schiphol of in de Rotterdamse haven is er weinig bereidheid om corrupt gedrag te melden, mede door groepsdruk of angst voor represailles. Dit draagt bij aan een cultuur van wegkijken en vergroot de kans dat criminele activiteiten onopgemerkt blijven ​[10]​.

De Europese drugsmarkt blijkt ook bestand te zijn tegen wereldwijde crises. Tijdens de coronapandemie, de machtsovername door de Taliban in Afghanistan en de oorlog in Oekraïne pasten criminele netwerken hun smokkelroutes en methoden snel aan. Nederland speelt hierin een centrale rol, als productieland, doorvoerland en als eindbestemming ​[2]​.

Cocaïne

Waar vindt het productieproces plaats?

De teelt en productie van cocaïne vinden voornamelijk plaats in de Andes-regio, in landen als Colombia, Peru en Bolivia. Sinds 2017 is de productie daar sterk toegenomen. In 2022 werd een recordhoeveelheid van naar schatting 2.700 ton geproduceerd, een stijging van 20% ten opzichte van 2021 ​[11]​. Delen van het productieproces vinden inmiddels niet alleen in Zuid-Amerika plaats, maar ook in Europa, waaronder Nederland ​[1]​.

Hoe komt cocaïne Europa binnen?

Nederland en België spelen een belangrijke rol als doorvoerlanden in de internationale cocaïnehandel ​[12]​. De cocaïne die in Nederland in beslag wordt genomen, is meestal afkomstig uit Colombia, Peru en Bolivia en komt het land binnen via de havens van Rotterdam en Antwerpen, via Schiphol of via kleinere havens zoals Vlissingen en IJmuiden/Amsterdam ​[6]​. Europol signaleert een ‘waterbedeffect’: door strenge controles in de grootste havens wijken criminele netwerken uit naar minder goed bewaakte havens in Zuid-Europa, zoals in Spanje en Italië. Dit leidt daar tot meer smokkel én tot toename van geweld ​[3]​. Criminelen maken gebruik van legale transportinfrastructuren, en cocaïne wordt vaak verscheept via transitlanden in Zuid- en Midden-Amerika of het Caribisch gebied. Brazilië is populair vanwege zijn omvang en het grote aantal havens. Ook Panama, Honduras, Guatemala en Costa Rica worden steeds vaker gebruikt als tussenstations. Daarnaast verloopt een deel van de smokkel via West- en Noord-Afrika, vaak via dezelfde routes als die worden gebruikt voor de hasj-smokkel. Op zee wordt daarnaast de zogenoemde drop-off-methode toegepast, waarbij cocaïne overboord wordt gezet en later door andere schepen wordt opgehaald ​[6,7]​. Onderzoek uit 2021 liet zien dat de Nederlandse visserij bij maritieme smokkel wordt ingezet om gedropte pakketten op te halen of over te nemen van grotere schepen. De precieze omvang hiervan is onbekend ​[13]​.

Hit and Run Cargo-team (HARC-team)

In de Rotterdamse haven speelt het HARC-team een centrale rol bij de opsporing van georganiseerde drugscriminaliteit. Dit samenwerkingsverband van Douane, FIOD, Zeehavenpolitie en het OM is verantwoordelijk voor het grootste deel van de cocaïnevangsten in de haven. Het merendeel van de onderschepte cocaïne is afkomstig uit Zuid-Amerika, met name uit Colombia, en doorgevoerd via onder andere Ecuador, Brazilië, Paraguay en de Dominicaanse Republiek ​[14–16]​.

Heroïne

Omvang heroïnemarkt

Tussen 2017 en 2020 bleef de omvang van de Europese heroïnemarkt stabiel. Wel is zichtbaar dat de groep gebruikers vergrijst en kleiner wordt, omdat jongeren vaker synthetische middelen verkiezen. Deze groep is bovendien grotendeels ook, vooral of uitsluitend heroïne gaan gebruiken ​[3]​. In Nederland is de heroïnemarkt klein, al zijn cijfers over de omvang onvolledig. Voor meer informatie over heroïnegebruik, zie ook: Opioïden – Gebruik: volwassenen. Heroïne wordt meestal via straatdealers verkocht, vaak in combinatie met cocaïne ​[7]​. Politiecijfers laten zien dat opsporing van heroïne tussen 2020 en 2023 minder prioriteit kreeg dan de bestrijding van andere drugs ​[6]​.

Hoewel heroïnegebruik in de EU relatief beperkt is, is het wel een drug die vaak leidt tot dodelijke overdoses ​[7,17]​. Het risico op fatale overdoses neemt toe doordat heroïne steeds vaker wordt vermengd met synthetische opioïden zoals fentanyl en nitazenen ​[3]​. Dit zijn middelen met een zeer hoog overdosisrisico, die door artsen als sterke pijnstilling kunnen worden voorgeschreven. In Europa nemen incidenten met niet-voorgeschreven synthetische opioïden toe. Deze middelen worden verkocht als ‘heroïne’, maar worden ook aangetroffen in namaakmedicatie ​[18]​.

Nederland als doorvoerland

Nederland speelt vooral een rol als doorvoerland ​[12]​. De meeste heroïne is afkomstig uit Afghanistan, Iran, Pakistan en het oosten van Turkije. Afghanistan heeft wereldwijd het grootste aandeel in de teelt van opiumpapaver. Na het verbod op papaverteelt door de Taliban in 2022 daalde de opiumproductie in 2023 met 95%. In 2024 lijkt de productie weer toe te nemen, maar blijft deze aanzienlijk lager dan voor het verbod. Omdat het transport van opiaten naar eindmarkten één tot twee jaar duurt, is de exacte impact op de Europese markt nog niet goed vast te stellen. Het verwachte aanbodtekort is echter deels opgevangen door grote opiumvoorraden die zich langs de hele handelsketen bevinden. Eind 2022 werd de omvang van deze voorraden in Afghanistan geschat op circa 13.200 ton, wat voldoende is om de vraag naar Afghaanse opiaten tot 2027 te dekken ​[6,19]​.

Heroïne bereikt Nederland vooral via vrachtwagens en scheepsvrachten, en in mindere mate per luchtvracht. De belangrijkste route is de Balkanroute, die in toenemende mate via Griekenland loopt ​[5,7,11,20]​. Daarnaast worden alternatieve routes gebruikt, onder meer via de Zwarte Zee, Iran, Turkije en Centraal-Azië, waarna de smokkel via Polen de EU binnenkomt. Turkse en Koerdische handelaren zijn al lange tijd dominant in de heroïnehandel en organiseren transporten vanuit Turkije. De coronapandemie had op deze route geen merkbare invloed ​[6,11]​.

In 2023 werd door de Nederlandse Douane en politie slechts 19 kilo heroïne onderschept (voornamelijk zeevaart en luchtvaart), een scherpe daling ten opzichte van de 2.611 kilo in 2022. De afname hangt samen met het wegvallen van smokkelroutes via Oekraïne na de Russische inval ​[21]​.

Bestemming heroïne

De heroïne die via Nederland binnenkomt is voor een klein deel bestemd voor de Nederlandse markt: het grootste deel wordt doorgevoerd naar andere Europese landen zoals België, Frankrijk, Scandinavië, het Verenigd Koninkrijk, Ierland en Spanje ​[7]​.

Kenmerken drugsnetwerk

Bij verdachten met een Turkse of Iraanse achtergrond spelen familiebanden en sociale netwerken in die landen een rol, vooral vanwege de toegang tot contacten in de productie- of doorvoerlanden. Omdat zij de taal spreken, kunnen transacties gemakkelijker worden geregeld. Netwerken zijn doorgaans flexibel, met deelnemers met verschillende nationaliteiten. Nederlandse handelaren werken veel samen met afnemers in andere Europese landen en opereren ook transnationaal. Daarbij combineren zij heroïnehandel vaak met de handel in andere drugs, wapens of illegale sigaretten ​[5,7]​.

Synthetische drugs

Uit analyses blijkt dat Nederland al jaren een belangrijke speler is in de wereld van synthetische drugs ​[22]​. Nederland speelt internationaal een centrale rol in de productie van synthetische drugs, vooral amfetamine en MDMA. Ook de productie van methamfetamine nam de afgelopen jaren sterk toe. In maart 2024 werd een recordvangst van ruim 3.200 kilo methamfetamine gedaan ​[6]​. Nederland fungeert bovendien steeds vaker als doorvoerland ​[7]​. Amfetaminen worden voornamelijk in Nederland en België geproduceerd en verplaatst binnen het Schengengebied, waardoor inbeslagnames beperkt blijven. Grote vangsten zijn vaak het resultaat van internationale samenwerking ​[23]​.

Voor de productie zijn precursoren nodig die vooral uit China, India en Polen worden geïmporteerd. China neemt hierbij een sleutelrol in: meer dan de helft van de verpakkingsmaterialen komt uit dat land, vaak geregeld via Chinese criminele netwerken. In 2024 onderschepten Italiaanse autoriteiten nog 6.000 kilo chemicaliën uit China met Nederland als eindbestemming. Om de herkomst te verhullen worden etiketten vaak verwijderd of vervalst ​[7]​.

Criminele netwerken maken gebruik van diverse smokkelroutes voor verdovende middelen en gebruiken elkaars infrastructuur. Soms worden polyzendingen onderschept, waarin meerdere soorten drugs samen worden vervoerd. Grote machines dienen nog altijd als verbergplaats, en voertuigen die opgaan in het reguliere verkeer, zoals landbouwmachines, worden ingezet voor transport. Sinds 2017 is het aantal onderschepte postzendingen met synthetische drugs sterk toegenomen, mede door de digitalisering van de handel. Via het open en het dark web bestellen gebruikers kleine hoeveelheden die in pakketten worden verstopt, in goederen variërend van verfblikken tot bordspellen of snoep. Omdat post uit Nederland extra wordt gecontroleerd, camoufleerden smokkelaars hun verzendingen zorgvuldig. Ook in 2024 is de post nog steeds een belangrijk distributiekanaal ​[6,7]​.

Daarnaast is er sinds 2022 een nieuwe Europese markt voor semi-synthetische cannabinoïden, gemaakt van CBD uit hennep. Waar deze stoffen eerst vooral uit de Verenigde Staten kwamen, zijn er nu aanwijzingen dat ze ook in Europa geproduceerd worden. Tegelijkertijd nam het aantal nieuwe synthetische cannabinoïden sterk toe, waarschijnlijk als reactie op strengere controles in China. Deze middelen vormen een risico door hun krachtige werking en omdat de hoeveelheid werkzame stof in een product sterk kan verschillen tussen batches, of zelfs binnen hetzelfde product. Ook synthetische opioïden verschijnen vaker op de Europese markt. Terwijl fentanylderivaten sinds 2018 minder vaak worden aangetroffen, zijn krachtige nitazenen in opkomst ​[24]​.

Technologische innovaties spelen eveneens een rol. Zo heeft de politie ontdekt dat er een nieuwe methode is ontwikkeld om methamfetamine te produceren zonder hogedrukketels, waarschijnlijk als reactie op politieacties waarbij deze ketels in beslag zijn genomen ​[6]​. Het EUDA waarschuwt bovendien voor een nieuwe ontwikkeling waarbij Europese MDMA via bestaande cocaïneroutes naar Latijns-Amerika wordt vervoerd om te worden geruild tegen cocaïne ​[5]​.

Voor meer informatie over synthetische drugs, zie: Over NPS.

Hennep

Het Fenomeenbeeld drugs 2024 signaleert dat georganiseerde hennepteelt in Nederland sinds 2020 is afgenomen. Buitenlandse markten vragen ook minder om Nederlandse hennep, en er komt steeds meer hennep naar Nederland uit het buitenland. Daardoor lijkt de interesse in binnenlandse teelt afgenomen ​[6]​. Vóór 2020 bestond de handel uit een grote verscheidenheid aan criminele groepen die zowel in Nederland als in het buitenland produceerden; een deel van die productie was bestemd voor de Nederlandse markt.

Spanje is inmiddels het belangrijkste hennep productieland binnen de EU. In 2022 werd van alle in Europa in beslaggenomen hennep, 81% in Spanje in beslaggenomen. De hennep was onder andere bedoeld voor export naar landen als Nederland, België en Duitsland. De toegenomen import in Nederland komt daarnaast deels voort uit regulering en veranderde markten in landen buiten Europa; steeds vaker is hennep afkomstig uit de Verenigde Staten, Canada en Thailand ​[6]​.

Voor hasj blijft Marokko in 2024 het belangrijkste productieland voor de EU-markt ​[5]​. Hasj wordt veelal via Spanje naar andere Europese landen vervoerd; soms verloopt het transport via Libië. Voor hennep en hasj worden vaak dezelfde smokkelroutes gebruikt, waardoor netwerken beide markten bedienen ​[7]​. Voor meer details over aanbod en marktontwikkeling, zie: Cannabis – Aanbod en markt.

Drugshandel via internet

Tijdens de coronapandemie nam de onlinehandel in drugs toe. In het tweede en derde kwartaal van 2020 werd meer MDMA, LSD, amfetamine, 2C-B en cocaïne online aangeboden en besteld ​[16]​. In Europa verschoof een deel van de handel naar het dark net en naar versleutelde berichtenapps ​[15,16]​. Tegelijkertijd voerden opsporingsdiensten internationaal grootschalige acties uit om deze kanalen te verstoren, met meerdere arrestaties tot gevolg ​[25]​.

In Nederland verloopt de onlinehandel via mobiele apps, het dark net en het openbare web ​[15]​. Onder jongvolwassen gebruikers blijkt WhatsApp het meest gebruikte kanaal om contact te leggen met verkopers; darknet-marktplaatsen blijven vooralsnog een relatief kleine niche ​[26]​. Tegelijkertijd groeit het gebruik van Telegram als advertentieplatform; dat is zorgelijk omdat Telegram weinig moderatie toepast en beperkt meewerkt aan opsporing. Dealers gebruiken vaak openbare groepen op Telegram om te adverteren en schakelen daarna over op privécommunicatie ​[27]​.

Internationale acties hebben grote marktplaatsen op het dark net ontwricht, zoals de ontmanteling van Hansa Market in 2017. Dat leidde tot een daling van de zichtbare omzet op grote marktplaatsen, maar de markt fragmenteerde ook: grote portalen maakten plaats voor kleinere, persoonlijke verkoopkanalen. Ook het gebruik van privacy-coins (een speciaal type cryptocurrency) speelt een rol, omdat deze transacties moeilijker te traceren zijn ​[25]​.

Hoewel internet anonimiteit en schaalvoordelen biedt, blijft een groot deel van de georganiseerde drugshandel offline plaatsvinden ​[28,29]​. Logistieke stappen voor grote partijen vereisen fysieke handelingen die online kanalen niet spoedig kunnen vervangen ​[30,31]​. Opsporingsdiensten ontwikkelen ondertussen steeds meer technieken om de anonimiteit op het internet te doorbreken, onder meer met tools om trends op het dark net te volgen en digitale identiteiten te ontmaskeren ​[32]​.

Aanvullende informatie