NPS
Home ❯ NPS ❯ 8.6 Hulpvraag en incidenten

8.6 Hulpvraag en incidenten

8.6.1 Verslavingszorg

Hoeveel mensen worden behandeld in de verslavingszorg voor NPS-problematiek?

In het kort:  In 2025 werden 1.100 mensen behandeld in de verslavingszorg voor een primaire stoornis in het gebruik van een NPS, waarbij het bij het merendeel (946 cliënten) ging om een stoornis in het gebruik van 3-MMC. Ongeveer 3% van alle mensen in behandeling in de verslavingszorg voor drugsproblematiek heeft primaire NPS-problematiek. Cliënten met NPS-problematiek behoren tot de jongste groep in de verslavingszorg. Ongeveer de helft van de NPS-cliënten zijn nog niet eerder behandeld in de verslavingszorg. Dit aandeel nieuwkomers is hoog vergeleken met andere middelen. Het aantal cliënten in behandeling voor NPS-problematiek is tussen 2016 en 2025 sterk gestegen, vooral vanwege de toename van 3-MMC-problematiek. Het aandeel ten opzichte van het totaal aantal cliënten in de verslavingszorg vanwege drugs bleef beperkt tot maximaal 3%. 

In 2025 werden ongeveer 1.100 mensen behandeld in de verslavingszorg voor NPS-problematiek

In 2025 werden volgens het LADIS 1.100 mensen behandeld in de verslavingszorg voor NPS-problematiek​​ ​[1]​. Dat is 3% van het totaal aantal mensen in behandeling in de verslavingszorg voor drugsproblematiek. Het gaat hierbij alleen om mensen bij wie de NPS-problematiek staat geregistreerd als de enige of de belangrijkste reden voor de behandeling. We noemen dit ook wel ‘primaire’ NPS-cliënten.

NPS vallen in de gegevens van het LADIS onder de restcategorie “overige middelen”. De registratie van de specifieke middelen in deze categorie wordt nog niet bij alle instellingen even goed uitgevoerd, maar verbetert wel over de tijd. Zo werden er in 2025 334 gevallen geregistreerd als “overige drugs”, 988 als “overige opwekkende middelen”, en 84 gevallen als “drugsverslaving”; mogelijk zaten hier ook cliënten met NPS-problematiek tussen. 

Daarnaast leveren niet alle verslavingszorg instellingen gegevens aan het LADIS, het genoemde aantal is dus een onderschatting van het totaal aantal cliënten in de verslavingszorg voor NPS-problematiek. Volgens het LADIS leverden in 2024 ongeveer 85-90% van gespecialiseerde verslavingszorginstellingen data aan (zie: Meer informatie over de onderzoeken op deze pagina).

3-MMC meest voorkomende NPS in de verslavingszorg 

3-MMC is het middel dat onder cliënten in de verslavingszorg voor NPS-problematiek het meeste voorkomt. In 2025 stonden in totaal 946 cliënten geregistreerd met een primaire stoornis in het gebruik van 3-MMC, dat is 86% van het totaal aantal cliënten in behandeling voor NPS-problematiek. Andere NPS die in 2025 voorkwamen waren 4-MMC (4%), ongespecificeerde arylcyclohexylaminen (ketamine-achtigen, 3%), ongespecificeerde tryptaminen (3%), ongespecificeerde cathinonen (2%) en enkele gevallen van andere cathinonen (zoals 2-MMC en “flakka”), fenylethylaminen (zoals 4-FA/4-FMP/4F en 2C-B), bromazolam en synthetische cannabinoïden.  

Meer mannen dan vrouwen met NPS-problematiek 

In 2025 was het grootste deel van de cliënten in behandeling in de verslavingszorg voor NPS-problematiek man (74%) en iets meer dan een kwart was vrouw (26%). 

Cliënten met NPS-problematiek zijn relatief jong 

In 2025 was de gemiddelde leeftijd van de cliënten in behandeling voor NPS-problematiek 27 jaar. Dit is jonger dan bij cannabis (32 jaar), ecstasy (28 jaar) of ketamine (28 jaar). Veruit de meeste cliënten met primaire NPS-problematiek vielen in de leeftijdscategorie 19-24 jaar (42%). 

De helft van de NPS-cliënten zijn nog niet eerder behandeld in de verslavingszorg 

In 2025 was ongeveer de helft van de primaire NPS-cliënten (51%) al eens eerder in behandeling in de verslavingszorg, de andere helft (49%) was een nieuwkomer. Vergeleken met andere middelen is het aandeel nieuwkomers hoog onder NPS-cliënten. 

Is het aantal mensen dat wordt behandeld in de verslavingszorg voor NPS-problematiek veranderd?

Het aantal NPS-cliënten nam sterk toe tussen 2016 en 2025, vooral vanwege 3-MMC-problematiek 

Tussen 2016 en 2025 nam het aantal cliënten dat in behandeling was voor primaire NPS-problematiek sterk toe, van 7 naar 1.100 cliënten. Deze stijging vond vooral plaats tussen 2022 en 2025, toen het aantal cliënten steeg van 121 naar 1.100. In de loop van de jaren zijn er steeds meer instellingen bijgekomen die gegevens aanleveren aan het LADIS. Ook als we alleen kijken naar de instellingen die gedurende de gehele periode tussen 2016 en 2025 gegevens hebben aangeleverd (de constante instellingen), dan stijgt het aantal primaire NPS-cliënten tussen 2016 en 2025, van 7 naar 883. Vergeleken met andere middelenproblematiek is het aantal NPS-cliënten nog steeds erg laag. Het aandeel cliënten met primaire NPS-problematiek onder alle cliënten in de verslavingszorg vanwege drugs bleef in de periode 2016-2025 beperkt tot maximaal 3%. Voor deze berekeningen zijn de gegevens van alle deelnemende instellingen meegenomen. 

Tussen 2016 en 2025 is de bevolking van Nederland gegroeid. Om hier rekening mee te houden is ook gekeken naar het aantal cliënten per 100.000 inwoners. Per 100.000 inwoners van 15 jaar en ouder nam het aantal primaire NPS-cliënten toe tussen 2016 (0,05) en 2025 (7,2). 

De stijging in het aantal NPS-cliënten is voornamelijk te wijten aan de toename van 3-MMC-problematiek. In 2015 waren er in de verslavingszorg nog geen cliënten in behandeling vanwege 3-MMC. Tussen 2022 en 2024 is dit aantal meer dan vertienvoudigd, van 52 naar 684 cliënten.

De stijging in het aantal NPS-cliënten is voornamelijk te wijten aan de toename van 3-MMC-problematiek. In 2016 waren er in de verslavingszorg nog geen cliënten in behandeling vanwege 3-MMC. Tussen 2022 en 2025 is dit aantal meer dan vertienvoudigd, van 82 naar 946 cliënten. 

Mogelijk speelt bij deze stijgende trend ook een verbetering in het registreren van deze specifieke middelen bij de instellingen een rol. Maar de stijging hangt ook samen met aanwijzingen uit andere onderzoeken voor een sterke toename in het gebruik van 3-MMC (uitgaansonderzoek, gezondheidsincidenten, marktgegevens). 

Hoe behandelt de verslavingszorg mensen met NPS-problematiek?

De verslavingszorg is onderdeel van de gezondheidszorg. De verslavingszorg helpt mensen die een stoornis hebben in drugs-, alcohol-, of medicatiegebruik, of een gokstoornis of een andere gedragsverslaving. Er is nog weinig onderzoek gedaan naar de behandeling van stoornissen in het gebruik van NPS. Om de behandeling van NPS in de klinische praktijk te verbeteren, bijvoorbeeld bij acute intoxicatie en afhankelijkheid, werd in 2015 in het Verenigd Koninkrijk de leidraad ‘NEPTUNE’ (Novel Psychoactive Treatment: UK Network) ontwikkelt ​[2]​. De leidraad is bedoeld voor behandelaars die werkzaam zijn in diverse zorginstellingen, zoals de verslavingszorg, spoedeisende hulp, seksuele gezondheidszorg, eerstelijnszorg en geestelijke gezondheidszorg (GGZ) ​[3]​​​. De klinische behandeling van NPS-problematiek, inclusief afhankelijkheid, ontwenning en acute toxiciteit, lijkt over het algemeen vergelijkbaar met die voor de andere stofgroepen van meer gevestigde (illegale) drugs, (met uitzondering van synthetische cannabinoïden) ​[4]​. ​

Het LADIS

De gegevens over het aantal mensen in behandeling in de verslavingszorg voor medicatieproblematiek zijn afkomstig van het Landelijk Alcohol en Drugs Informatiesysteem (LADIS). Verslavingszorginstellingen leveren gepseudonimiseerde gegevens over hun cliënten aan het LADIS. Tussen 2015 en 2022 konden er geen nieuwe gegevens worden verzameld in verband met een aanscherping van de privacywet. Per 1 juli 2022 is de aanvullende wettelijke grondslag geregeld voor het aanleveren van deze gegevens. Hierna kon de gegevensverzameling van het LADIS weer gestart worden. Vanaf 2023 zijn er weer verschillende rapportages van het LADIS verschenen ​​[1]​​. In 2025 waren er 34 deelnemende verslavingsinstellingen die data leverden aan LADIS, waarvan 14 instellingen dit gedurende de afgelopen tien jaar consequent hebben gedaan. Ten opzichte van 2024 leverden drie extra instellingen gegevens aan het LADIS.

Gegevens over het aantal cliënten in behandeling kunnen informatie geven over (trends in) de hulpvraag en kunnen een indirecte indicator zijn voor trends in problematisch gebruik. Echter zoekt maar een deel van de probleemgebruikers hulp bij de verslavingszorg. Onderzoek laat zien dat mensen die professionele hulp zoeken vaak ernstigere problemen hebben dan mensen die dit (nog) niet doen. Ook hebben ze vaker last van andere bijkomende psychische problemen ​[5]​​​​[6]​.

Per 2026 heeft LADIS de methode voor het tellen van unieke cliënten aangescherpt. Hierdoor worden alleen cliënten meegeteld die in het betreffende rapportagejaar contact hebben gehad met de zorg. Deze methodologische herziening is met terugwerkende kracht toegepast, ook in de cijfers van de NDM, zodat trends vergelijkbaar blijven. Hierdoor wijken de cijfers een beetje af van eerdere rapportages en vallen ze meestal iets lager uit.

Beperkingen van het LADIS

Er zijn een aantal factoren die van invloed kunnen zijn op het aantal geregistreerde cliënten in de verslavingszorg. (Nog) niet alle verslavingszorginstellingen leveren gegevens aan het LADIS. De afgelopen jaren zijn er wel steeds meer instellingen bijgekomen. Omdat dit de trends kan beïnvloeden rapporteert het LADIS zowel de trends van alle deelnemende instellingen als uitsluitend van de instellingen die gedurende de gehele periode tussen 2016 en 2025 gegevens hebben aangeleverd. In 2025 werden 14 instellingen aangemerkt als constant leverende instellingen, een minder dan in 2024. Volgens een ruwe schatting van LADIS uit 2024 levert ongeveer 85-90% van de gespecialiseerde verslavingszorginstellingen gegevens aan. Niet-aangesloten instellingen zijn doorgaans kleiner en bereiken mogelijk een andere doelgroep dan de instellingen die wel gegevens aanleveren. Bij sommige van de deelnemende instellingen is er sprake van onderregistratie. Ook leveren niet alle instellingen de gegevens over het type middel even specifiek aan. Zo gebruiken sommige instellingen nog verzamelcategorieën, zoals “opiaten” of “overige middelen”. Gegevens over specifieke middelen kunnen dus ‘verborgen’ zijn in deze verzamelcategorieën. Daarnaast kunnen mensen ook buiten de verslavingszorg hulp krijgen, bijvoorbeeld bij de reguliere GGZ, in de huisartsenpraktijk, bij vrijgevestigde psychologen of via anonieme eHealth. Tot slot lijkt er sprake van slechts een beperkte capaciteit in de verslavingszorg, zo is er in de afspraken met verzekeraars sprake van een behandelplafond. Wanneer het behandelplafond voortijdig wordt bereikt, kan de behandelcapaciteit onder druk komen te staan. Samen met de personeelstekorten in de verslavingszorg kan dit ertoe leiden dat het aantal behandelde cliënten mogelijk stabiel blijft, terwijl de behoefte aan zorg groter wordt.

Er staan ook nog mensen met een hulpvraag op het gebied van middelenproblematiek op een wachtlijst voor hulp in de verslavingszorg. Hoeveel mensen dit precies zijn is niet bekend. Volgens het GGZ-wachttijdendashboard bedraagt de gemiddelde landelijke totale wachttijd voor de diagnosegroep ‘Middelgerelateerde en verslavingsstoornissen’ (16 MID) 8 weken. De wachttijden verschillen echter per zorgkantoorregio ​[7]​ ​.

Aanvullende informatie

Bronnen

  1. 1.
    Wisselink DJ, Van der Slink JB, Regtop VR. Kerncijfers Verslavingszorg 2016 – 2025 [Internet]. Houten: Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem (LADIS) Stichting IVZ; 2025 p. 1–128. Available from: https://www.ladis.eu/nl/publicaties/kerncijfers
  2. 2.
    Health Foundation T. Novel psychoactive treatment: UK network (NEPTUNE) [Internet]. 2015. Available from: https://www.health.org.uk/funding-and-fellowships/projects/novel-psychoactive-treatment-uk-network-neptune
  3. 3.
    Abdulrahim D, Bowden-Jones O. Guidance on the Clinical Management of Acute and Chronic Harms of Club Drugs and Novel Psychoactive Substances. 2015. p. 335.
  4. 4.
    EUDA. New psychoactive substances: health and social responses [Internet]. 2021. Available from: https://www.euda.europa.eu/publications/mini-guides/new-psychoactive-substances-health-and-social-responses_en
  5. 5.
    Van der Pol P, Liebregts N, De Graaf R, Korf DJ, Van den Brink W, Van Laar M. Facilitators and barriers in treatment seeking for cannabis dependence. Vol. 133, Drug and Alcohol Dependence. 2013. p. 776–80.
  6. 6.
    Tuithof M. Drinking Distilled: onset, course and treatment of alcohol use disorders in the general population. Amsterdam: Univeristeit van Amsterdam; 2015.
  7. 7.
    Vektis. Wachttijden ggz dashboard. [Internet]. Nederlandse Zorgautoriteit; 2026. Available from: https://www.vektis.nl/zorgprisma/geestelijke-gezondheidszorg/wachttijden-ggz-dashboard#field_89008ab359e4a46cf33b2f4c2c662615

Hoe te verwijzen

    Nationale Drug Monitor, editie 2026. . . Geraadpleegd op: . Trimbos-instituut, Utrecht & WODC, Den Haag.