HomeNPS8.8.2 Samenstelling NPS monsters

8.8.2 Samenstelling NPS monsters

Het DIMS

Het Drugs Informatie en Monitoring Systeem (DIMS) is een landelijk netwerk van testlocaties met als doel inzicht te krijgen in de markt van illegale drugs ​[1]​. Gebruikers hebben de mogelijkheid drugs te laten testen, zodat ze weten wat voor stoffen hun drugs bevatten, en het DIMS gebruikt deze data om de markt te monitoren en te waarschuwen als dat nodig is. Naast klassieke drugs zoals ecstasy, monitort het DIMS ook drugs die recentelijk op de markt zijn verschenen zoals NPS.

Een belangrijk onderscheid dat gemaakt moet worden in de gegevens van het DIMS is: als wat voor drug een middel is aangekocht (dus wat gebruikers denken gekocht te hebben) en welke drug daadwerkelijk is aangetroffen (op basis van een chemische analyse). Het DIMS registreert in eerste instantie altijd als wat voor drug een monster is aangekocht. Vervolgens wordt de samenstelling van het aangeleverde monster geanalyseerd. Het kan dat er in plaats van de drug die men dacht te hebben aangekocht andere psychoactieve stoffen in zitten. Gegevens over als wat een drug is aangekocht geven een indicatie naar welke middelen gebruikers bewust op zoek zijn en dus de ‘populariteit’ van een drug, terwijl de samenstelling van de aangeleverde drugsmonsters een indicatie geeft van bijvoorbeeld de aanwezigheid van vervuilingen of de beschikbaarheid van stoffen.

In de volgende twee alinea’s wordt beschreven naar welke NPS gebruikers bewust op zoek zijn. Vervolgens wordt beschreven welke psychoactieve stoffen daadwerkelijk in de bij het DIMS aangeleverde monsters worden aangetroffen.

Trends in aangeleverde NPS

De NPS-markt is dynamisch en heeft de afgelopen jaren veel veranderingen ondergaan ​[1]​.

  • In 2008/2009, tijdens de ‘dip’ in de ecstasymarkt, kwamen bepaalde NPS vooral voor als versnijding of vervanging in klassieke drugs. In de jaren erna is het aantal monsters dat specifiek als NPS werd aangekocht toegenomen en is er een specifieke markt voor NPS ontstaan.
  • Het aantal NPS dat is aangeboden bij het DIMS is de afgelopen jaren toegenomen, van 360 in 2010 tot 2.761 in 2019 (zie figuur hieronder). In 2020 was er een afname door de coronacrisis. Het gaat hier om monsters die doelbewust aangekocht zijn als NPS.
  • Van alle op de Nederlandse drugsmarkt aanwezige NPS is 4-FA lange tijd de meest gebruikte NPS geweest. De toename van het aantal NPS monsters werd tussen 2014 en 2016 met name veroorzaakt door een toename in het aantal als 4-FA aangekochte monsters. Na een waarschuwing omtrent de gezondheidseffecten van 4-FA in 2016 en het verbod op 4-FA in 2017 is de vraag naar dit middel afgenomen. In 2020 werd 4-FA nog nauwelijks aangeleverd.
  • Het aantal als 2C-B aangekochte monsters is bij het DIMS in het afgelopen decennium langzaam toegenomen. 2C-B is een drug met hallucinogene effecten. In 2019 was een opvallende stijging te zien: het aantal 2C-B monsters was meer dan verdubbeld ten opzichte van 2018. In 2020 betrof 9,8% van het totaal aantal aangeleverde monsters 2C-B.

De figuur hieronder laat zien dat ketamine, GHB, en 2C-B voor een groot deel van de aanwas zorgen. Ketamine, GHB, 2C-B, en DMT vallen niet onder de klassieke definitie van NPS, maar omdat ze naast NPS in het kader van de Europese Joint Action gemonitord dienen te worden, worden ze ook in dit overzicht van het DIMS opgenomen. Aangezien ketamine en GHB in hoofdstukken 9 en 14 behandeld worden, worden ze hier verder niet besproken. 

Figuur 8.8.1           Aantal bij het DIMS aangeleverde NPS, vanaf 2011

Tabel 8.8.1             De 10 meest bij het DIMS aangeleverde “overige” NPS in 2020

Naast de meer voorkomende stoffen, zoals 2C-B, omvat de groep NPS een gevarieerd scala aan veelal (semi)legale middelen die doorgaans slechts beperkt gebruikt worden. De tabel hieronder geeft de 10 meest voorkomende ‘overige’ NPS (naast 2C-B) die het DIMS in 2020 aangeleverd heeft gekregen en als zodanig zijn aangekocht.

  • De meest voorkomende ‘overige’ NPS zijn 3-MMC en 4-MMC, twee cathinonen die qua structuur sterk op elkaar lijken. Ook al is 4-MMC (mefedron) sinds 2012 verboden, wordt het sinds 2015 vaker bewust als ‘drug of choice’ aangeleverd. 3-MMC heeft de afgelopen jaren aan ‘populariteit’ gewonnen, en wordt het nu evenveel als ‘drug of choice’ aangeleverd als 4-MMC. 3-MMC is op 28 oktober 2021 op lijst 2 van de Opiumwet geplaatst.
  • 4-FA is de derde meest aangeleverde NPS, maar het gebruik is veel lager dan in de piek in 2016 toen maar liefst 1086 monsters werden aangeleverd. Na het verbod op 4-FA is 4-FMA op de markt gekomen als legaal alternatief. Dit werd eerst alleen nog als vervuiling in monsters aangekocht als 4-FA aangetroffen, maar later ontving het DIMS ook drugsmonsters die waren aangekocht als 4-FMA, zij het in veel beperktere mate dan 4-FA. Het aantal ingeleverde monsters aangekocht als 4-FMA daalde echter ook fors van 42 in 2019 naar 8 in 2020.
  • 6-APB (ook “benzofury” genoemd) is een MDMA-achtig stimulerend middel behorend tot de groep fenylethylamines. Het aantal monsters aangekocht als 6-APB is het afgelopen jaar gedaald van 62 naar 35.

NPS aangetroffen in aangeleverde drugsmonsters

Zoals hierboven beschreven, is er een verschil in de gegevens tussen welke drug mensen denken te kopen en wat de bij het DIMS aangeleverde monsters daadwerkelijk bevatten. Terwijl de figuur en tabel hierboven aangeven naar welke NPS gebruikers op zoek zijn, gaat de onderstaande tabel in op de daadwerkelijke samenstelling van de monsters. In de volgende tekst wordt een aantal NPS nader besproken die relevant zijn vanwege hun relatief hoge frequentie van voorkomen op de Nederlandse drugsmarkt op basis van de door het DIMS uitgevoerde laboratorium analyses, die door het Europees Early Warning System intensief worden gemonitord, of anderszins een mogelijk gevaar voor de volksgezondheid vormen.

Fenylethylamines: 4-FA/4-FMA, 2C-B, 5/6-APB, NBOMe

  • Bij het DIMS worden nog maar weinig als 4-FA aangekochte monsters aangeleverd; daarnaast bevat een groot aandeel van deze monsters tegenwoordig de legale stof 4-FMA. Hierbij moet echter wel gezegd worden dat, terwijl er in 2019 een plotselinge grote stijging was in het aantal aangetroffen 4-FMA samples (van 8 naar 120), dit in 2020 weer is afgevlakt (naar 9 samples 4-FMA).
  • Medio jaren negentig werd 2C-B veel aangetroffen in ecstasypillen, maar sinds 2008 wordt 2C-B geregeld aangekocht als ‘drug of choice’ en komt het vrijwel niet meer voor als vervuiling. In de afgelopen 7 jaren deed zich een sterke toename voor van 66 naar 542 monsters die, na analyse in het lab, 2C-B bleken te bevatten. Een 2C-B pil bevatte in 2020 gemiddeld 11,3mg 2C-B; de helft van de pillen bevatte tussen de 10mg en 13mg 2C-B.
  • Drugsmonsters met 6-APB worden de afgelopen jaren met enige regelmaat bij het DIMS aangetroffen. In 2020 waren er 27 monsters in verschillende verschijningsvormen die, na analyse in het lab, 6-APB maar meestal ook 5-APB bleken te bevatten.
  • NBOMe’s zijn fenylethylaminen die in opkomst lijken te zijn op de Europese drugsmarkt, maar in Nederland nog weinig gezien worden. In 2020 werd door het DIMS geen één keer een-NBOMe gezien.

Cathinonen: 4-MMC en 3-MMC

  • Hoewel 3-MMC en 4-MMC ongeveer evenveel als ‘drug of choice’ aangekocht worden, laten laboratoriumanalyses zien dat 3-MMC in 2020 veel vaker wordt aangetroffen als 4-MMC. Dat komt door dat een groot aandeel van de als 4-MMC aangekochte monsters in werkelijkheid 3-MMC bevatten.   
  • 4-MMC kwam alleen 2 keer voor in een tablet verkocht als XTC en verder alleen in een deel van de poeders verkocht als 4-MMC.

Designer benzodiazepinen

  • Terwijl in Europa een stijgende trend is in het gebruik van (nieuwe) benzodiazepinen, lijkt dit in Nederland nog niet het geval. (Voor meer informatie over traditionele benzodiazepinen, zie hoofdstuk ‘slaap- en kalmeringsmiddelen’.)
  • Het DIMS heeft in 2020 slechts 10 nieuwe benzodiazepinen aangetroffen. Etizolam werd het meest aangetroffen, gevolgd door flualprazolam en flubromazepam. Dit heeft echter ook te maken met het feit dat niet alle nieuwe benzodiazepinen even goed worden gedetecteerd door het laboratorium.

Synthetische cannabinoïden

  • In tegenstelling tot andere Europese landen waar synthetische cannabinoïden de afgelopen jaren steeds populairder zijn geworden, lijkt er in Nederland weinig interesse van drugsgebruikers voor te zijn. De stoffen kunnen echter wel als vervuiling in andere aangeleverde drugsmonsters voorkomen, terwijl de gebruiker zich hier niet van bewust is.
  • Het DIMS heeft in december 2020 gericht gewaarschuwd voor cannabis vervuild met de synthetische cannabinoïde MDMB-4en-PINACA ​[2]​. Deze nieuwe psychoactieve stof bleek aanwezig op hasj en wiet, een markt die het DIMS normaliter niet monitort.

Synthetische opioïden

  • In tegenstelling tot andere Europese landen worden er relatief weinig synthetische opioïden aangetroffen in Nederland. In 2020 is bij het DIMS geen U-47700, fentanyl, of fentanyl analoga aangetroffen. Er lijkt dus momenteel geen toename van synthetische opioïden op de Nederlandse markt te zijn, althans van recreatief drugsgebruikers die hun producten laten testen. 

Tabel 8.8.2             Aantal in het laboratorium aangetroffen specifieke NPS, vanaf 2011I

Aanvullende informatie

Bronnen

  1. 1.
    Vrolijk R, Smit-Rigter L. Jaarbericht 2020 Drugs Informatie en Monitoring Systeem (DIMS). Utrecht: Trimbos-instituut; 2021.
  2. 2.
    Trimbos-instituut. Vervuilde hasj en wiet in omloop [Internet]. 2020. Available from: https://www.trimbos.nl/actueel/nieuws/bericht/vervuilde-hasj-en-wiet-in-omloop

Hoe te verwijzen

    Nationale Drug Monitor, editie 2022. . . Geraadpleegd op: . Trimbos-instituut, Utrecht & WODC, Den Haag.