HomeBijlagenA1. Gezondheidsenquête

A1. Gezondheidsenquête

Na een landelijk afstemmingstraject van leefstijlmonitoren ​[1]​ zijn sinds 2014 jaarlijks gegevens over middelengebruik in de algemene bevolking beschikbaar ​[2]​. Een consortium van gezondheidsinstituten verzorgt voor De Leefstijlmonitor de gegevensverzameling op het gebied van leefstijl-gerelateerde thema’s, zoals roken, alcohol- en drugsgebruik, bewegen en voeding. De Leefstijlmonitor bestaat uit twee vragenlijsten, waarin het middelengebruik aan bod komt.

  • De Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor (GE) uitgevoerd door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) i.s.m. het RIVM en het Trimbos- instituut is een jaarlijkse vragenlijst waarmee gegevens over de kernprevalenties over middelengebruik, zoals het percentage gebruikers ooit in het leven, in het afgelopen jaar of de afgelopen maand worden verzameld.
  • De aanvullende module middelen van de Leefstijlmonitor ‘Leefstijlmonitor- aanvullend (LSM-A)’ is een afzonderlijke tweejaarlijkse dieptestudie waarin onder andere (ook) de frequentie van gebruik en probleemgebruik, aankooplocaties, aan middelen gerelateerde gezondheidsproblemen en hulpzoekgedrag worden gemeten (LSM-A/Leefstijlmonitor, Trimbos i.s.m. RIVM en CBS). In tussenliggende jaren worden andere leefstijlonderwerpen, zoals sport en beweging, uitgevraagd.
  • Zowel voor de GE als de LSM-A worden de gegevens gedurende het hele jaar verzameld.
  • Voor de NDM worden de gegevens van de Gezondheidsenquête als primaire bron gebruikt voor de kerncijfers over middelengebruik. Alleen die gegevens die niet beschikbaar zijn op basis van de Gezondheidsenquête (GE), zullen uit de LSM-A ter aanvulling in de hoofdstukken worden beschreven.

Gezondheidsenquête

Het gebruik van drugs, alcohol en tabak wordt jaarlijks onderzocht in een representatieve, aselecte steekproef van de bevolking van 12 jaar en ouder. In de Nationale Drug Monitor wordt primair over volwassenen (18 jaar en ouder) gerapporteerd. Deze leeftijdsgroep is vastgesteld als standaard voor kerncijfers over het beleid. Kerncijfers over middelengebruik bij jongeren zijn afkomstig uit de HBSC en de Peilstationsonderzoeken (zie bijlage B1). Cijfers voor de 18+ leeftijdsgroep zijn voor alcohol en tabak vanaf 2014 beschikbaar, en voor drugs vanaf 2015. Deelnemers krijgen eerst een uitnodiging om de vragenlijst via internet in te vullen. Wanneer zij hier niet op reageren, wordt een deel uitgenodigd voor een face-to-face interview (zie ook doelgroepgerichte herbenadering). In het geval van een face-to-face interview vullen respondenten gevoelige vragen over bijvoorbeeld drugsgebruik zelf in via een computer. Subgroepen worden beschreven op basis van geslacht, leeftijd, opleidingsniveau en stedelijkheid (gecategoriseerd naar aantal adressen per vierkante kilometer in de woongemeente van de respondent). Opleidingsniveau is gedefinieerd als het hoogst gevolgd niveau bij personen van 18-24 jaar,  en het hoogst behaald niveau bij personen van 25 jaar en ouder (laagopgeleid = basisonderwijs, LBO, MAVO, VMBO; middelbaar opgeleid = MBO, HAVO, VWO; hoogopgeleid = HBO of universiteit). Om ook het middelengebruik van personen jonger dan 25 jaar naar opleiding te kunnen rapporteren wijkt de NDM hierin af van StatLine (CBS). Op StatLine worden de cijfers naar opleidingsniveau alleen gepubliceerd voor personen vanaf 25 jaar, waarbij opleiding is gebaseerd op het hoogst behaalde opleidingsniveau.

Methodewijzigingen

De methode van gegevensverzameling, de vragenlijst en de wegingsmethode voor de peilingen vanaf 2014 verschillen van die van eerdere metingen (zie nota methodebreuk 2014 ​[2]​). In het jaarbericht van de NDM uit 2015 wordt hier uitgebreid op ingegaan. Daarom moeten de prevalentieschattingen vanaf 2014 gezien worden als een nieuwe nulmeting (beginpunt) en kunnen geen betrouwbare vergelijkingen met voorgaande jaren worden gemaakt.

Om vast te kunnen stellen of het gebruik van middelen toeneemt of afneemt, is het belangrijk dat de methode van onderzoek zo veel mogelijk hetzelfde is tussen de verschillende jaren. Wanneer dit namelijk niet zo is, kunnen de gemeten veranderingen in prevalenties mogelijk toe te schrijven zijn aan de andere manier van onderzoek doen in plaats van dat er daadwerkelijk veranderingen zijn in de leefstijl van Nederlanders. Veranderingen zijn soms echter noodzakelijk, bijvoorbeeld door veranderingen in de respons. Sinds de start van de huidige Gezondheidsenquête in 2014 heeft er een aantal belangrijke methodewijzigingen plaatsgevonden.

Doelgroepgerichte herbenadering 2018-2020

Tussen 2014 en 2017 werden geen aanpassingen gedaan aan de methode van de Gezondheidsenquête. Pas in 2018 werden opnieuw wijzigingen doorgevoerd. In dit jaar werd voor het eerst gebruik gemaakt van een aangepaste ‘herbenaderingsstrategie’: niet meer alle mensen die niet op de internetvragenlijst reageren worden opnieuw benaderd voor een face-to-face interview, maar alleen een selectie van deze groep. Mensen die worden uitgenodigd voor deelname worden vooraf ingedeeld in een doelgroep. De doelgroepen zijn bepaald op basis van achtergrondkenmerken leeftijd, stedelijkheidsgraad, inkomen en migratieachtergrond ​[3]​. Van sommige doelgroepen is het bekend dat een relatief groot deel de internetvragenlijst invult, en van sommige doelgroepen maar een klein deel. Van de personen uit  een doelgroep die al relatief goed responderen op de internetvragenlijst, worden er minder benaderd voor een face-to-face gesprek.

Na het uitvoeren van extra analyses door het Trimbos-instituut en het CBS is vastgesteld dat deze methodewijziging niet heeft geleid tot een trendbreuk. Dat wil zeggen dat ondanks deze verandering de cijfers uit 2018 vergelijkbaar zijn met die uit 2014 tot en met 2017. Hoewel de ‘herbenaderingsstrategie’ in 2019 en 2020 werd aangescherpt ter verbetering, leidde ook dit niet tot een trendbreuk.

Gezondheidsenquête 2020

Impact van COVID-19 op de Gezondheidsenquête

Door de coronamaatregelen kon het CBS gedurende een aantal maanden geen aan-huis interviews uitvoeren. In deze maanden heeft het veldwerk in aangepaste vorm plaatsgevonden. Vanaf half maart tot eind juli 2020 en van half december tot het einde van het jaar zijn er geen face-to-face interviews uitgevoerd. Mensen kregen een extra brief opgestuurd met het verzoek om mee te doen aan de online vragenlijst.

In de GE wordt vaak gevraagd naar een periode van één jaar voor het afnemen van de vragenlijst (laatste-jaar-gebruik) en omdat de gegevens gedurende het hele jaar worden verzameld, hebben de cijfers deels betrekking op het gedrag van de deelnemers in het jaar 2019, dat wil zeggen vóór de coronamaatregelen. 

Fout bij dataverzameling 2020

Bij de Gezondheidsenquête in 2020 is een fout gemaakt bij de dataverzameling. Er is door het CBS onderzocht dat de verstoring op de data hiervan minimaal is. Van april tot en met juni zijn een aantal personen ingedeeld bij een verkeerde herbenaderingsdoelgroep (zie onder doelgroepgerichte herbenadering). Personen met een niet-Westerse migratieachtergrond (die vanwege een laag responspercentage vaker worden herbenaderd voor een interview) werden ingedeeld bij een doelgroep van personen zonder migratieachtergrond (die veel minder vaak worden herbenaderd voor een interview). Er zijn dus minder mensen herbenaderd dan zou moeten, echter werden door corona ook veel minder mensen uitgenodigd voor een interview aan huis. Dit werd pas twee maanden later opgemerkt. De fout had op slechts enkele steekproefpersonen effect en kon worden hersteld door een aanpassing in de weging.

Aanvullende informatie

Bronnen

  1. 1.
  2. 2.
    Morren M, Willems R. Gezondheidsenquête 2014: een analyse van de methodebreuk [Internet]. Heerlen: CBS; 2015 Jan p. Available from: https://www.cbs.nl/-/media/imported/onze-diensten/methoden/dataverzameling/aanvullende-onderzoeksbeschrijvingen/documents/2015/17/gezondheidsenquete-analyse-methodebreuk-2014.pdf?la=nl-nl
  3. 3.
    Boonstra HJ. Weging gezondheids-enquête 2014. Den Haag: CBS; 2019.

Hoe te verwijzen

    Nationale Drug Monitor, editie 2022. . . Geraadpleegd op: . Trimbos-instituut, Utrecht & WODC, Den Haag.